موانع استجابت دعا در کلام امام سجاد(ع)

به گزارش ایکنا از قزوین، حجت‌الاسلام ‌‌والمسلمین عباس پسندیده، رئیس پژوهشکده اخلاق و روانشناسی اسلامی پژوهشگاه قرآن و حدیث در تحلیل روانشناختی در وبینار آموزشی ویژه ماه مبارک رمضان که شنبه شب، 16 اسفندماه، به همت دپارتمان درمان معنوی مرکز طلیعه سلامت و مرکز دانش‌بنیان گسترش و آزمایش روانشناسی معنوی جان‌بزرگی برگزار شد، اظهار کرد: سرآغاز فراز دوم معرفت است و با «بِكَ عَرَفْتُكَ» آغاز می‌شود؛ نوع شناختی که از مخاطب خود یعنی خداوند دارد، تعیین‌کننده کیفیت دعاست. نوع شناخت و معرفتی که امام سجاد‌(ع) دارند، در این فراز بیان می‌شود. «وَ الَّذِى أُنادِيهِ كُلَّما شِئْتُ لِحاجَتِى وَ أَخْلُو بِهِ حَيْثُ شِئْتُ لِسِرِّى بِغَيْرِ شَفِيعٍ فَيَقْضِى لِى حاجَتِى؛ خدا را سپاس که هرگاه بخواهم برای حاجتم صدایش کنم و هر جا که برای رازونیاز با او بخواهم بی‌پرده خلوت می‌کنم و او حاجتم را برآورد.»

بیشتر بخوانید:

• مسیر شناخت نَفس در دعای ابوحمزه ثمالی
• شرط پیروزی همیشه مقاومت توکل و صبر است 

رئیس پژوهشکده اخلاق و روانشناسی اسلامی پژوهشگاه قرآن و حدیث تشریح کرد: در بخش دوم فراز دوم با «الْحَمْدُ لِلّٰهِ» آغاز می‌شود، در اینجا امام سجاد(ع) به خدایی اشاره می‌کند که هرگاه او را بخوانیم، پاسخ ما را می‌دهد. شناختی که امام سجاد‌(ع) از خدا دارند این است که اجابت خداوند تبادلی نیست. در مقاطعی خداوند بشر را فراخوانده است، اما آن شناختی که امام سجاد(ع) بیان می‌کند، این است که هر جا خداوند ما را دعوت کرده، ما کُند بوده‌ایم، ولی خدا به این کُندی نگاه نکرده و باز هم دعوت ما را اجابت کرده است. 

وی افزود: دعا و سؤال تفاوت دارند. ما به «خواندن» نیاز داریم؛ یعنی برقراری ارتباط و سخن گفتن با خداوند و مناجات کردن، خود موضوعیت دارد. در عین حال سؤال نیز وجود دارد؛ ما نیازهای مادی و غیرمادی داریم که سبب می‌شود حالت درخواست از خداوند ایجاد شود؛ باید توجه کنیم که درخواست ما باید از خداوند باشد.

پسندیده بیان کرد: انسان هر زمان بخواهد، خداوند درخواستش را اجابت می‌کند؛ یعنی از نظر زمانی، دعا فراگیری دارد و حاجت خواستن زمان خاصی ندارد. خلوت کردن با خدا حالتی عاشقانه، لطیف و خالص است؛ در خلوت، عامل مزاحم وجود ندارد. اگر ملاقات خصوصی با خدا داریم، باید بدانیم که خلوت با خدا زمان ندارد، معبود است.

وی گفت: در قطعه چهارم فراز دوم دعای ابوحمزه ثمالی «الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِى أَدْعُوهُ فَيُجِيبُنِى وَ إِنْ كُنْتُ بَطِيئاً حِينَ يَدْعُونِى؛ خدا را سپاس که می‌خوانمش و او پاسخم را می‌دهد، گرچه هنگامی که او مرا می‌خواند سستی می‌کنم» اشاره می‌شود که بخشی از اجابت نشدن دعاهای ما، به‌دلیل آن است که کسی غیر از خدا را می‌خوانیم.

رئیس پژوهشکده اخلاق و روانشناسی اسلامی پژوهشگاه قرآن و حدیث بیان کرد: در ادامه امام سجاد(ع) به امید اشاره می‌کنند؛ بسیاری از ناامیدی‌ها به این علت است که خدای حقیقی را نخوانده‌ایم؛ امام سجاد(ع) می‌فرماید: من به خدا امید دارم. اگر ما غیر از خدا را بخوانیم، ناامیدی در پی دارد و این می‌تواند توضیحی برای نظریه‌ ناامیدی انسان‌ها باشد.

وی تصریح کرد: در آیه ۱۳۹ آل عمران آمده است: «و لَا تهنوا وَ لَا تحزنوا وَ أَنتُمُ الاعلون إِن كُنتُم مومنین»، وقتی مسلمانان در جنگ اُحد شکست خوردند، پیامبر دستور داد که لشکر دوباره حرکت کند و حتی زخمی‌ها نیز بیایند. مسلمانان دچار سستی و وهن شدند، پس خداوند این آیه را نازل فرمود که اگر شما آسیب دیدید، آنان نیز آسیب دیده‌اند. اما تفاوت در این است که شما نقطه‌ امیدی دارید که آن‌ها ندارند. همین سبب شد که مسلمانان شجاع شوند و لشکر شکست‌خورده دوباره به جنگ مشرکان برود؛ مشرکان از ترس عقب‌نشینی کردند. اگر نقطه‌ امید، خداوند باشد، هیچ تردیدی در پیروزی وجود نخواهد داشت.

پسندیده بیان کرد: انسان به تکیه‌گاه نیاز دارد برای همین خداوند می‌فرماید: «من سرپرستی شما را برعهده می‌گیرم»؛ نکته‌ مهم این است که اگر نقطه‌ی اتکا، خداوند باشد، انسان تکریم می‌شود و کرامت، نیاز بنیادین بشر است؛ اما اگر انسان را به مردم واگذارند، خوار می‌شود؛ زیرا در زندگی، تکیه‌گاه نقش تعیین‌کننده دارد.

رئیس پژوهشکده اخلاق و روانشناسی اسلامی پژوهشگاه قرآن و حدیث در پایان سخنانش یادآور شد: خداوند به ما عشق می‌ورزد در حالی‌که به ما نیاز ندارد. خداوند حلیم است و بر ما خشم نمی‌گیرد، به‌گونه‌ای که گویی گناه نکرده‌ایم. خدایی که نقطه‌ امید ماست، تکیه‌گاه ماست، و به ما عشق می‌ورزد، در حالی‌که بی‌نیاز است و خطاهای ما را نادیده می‌گیرد بنابراین ستوده‌ترین رب است.