دوگانه «قال» و «حال»

به گزارش ایکنا از خوزستان، چهل و هشتمین نشست از سلسله جلسات شرح مقالات شمس تبریزی با عنوان «شمس‌پژوهی» که به همت دکتر مهدی فردوسی مشهدی، دین‌پژوه و استاد دانش‌گاه در فضای مجازی برگزار می‌شود، در قالب هفدهمین نشست «آیات مقالات» به مناسبت ماه مبارک رمضان، امروز بیست و سوم اسفند ۱۴۰۴، به شرح و تفسیر و توضیح آیه‌ای دیگر مندرج در مقالات شمس ناظر بود.

فردوسی مشهدی در این جلسه به شرح بخشی از مقالات شمس تبریزی درباره دو نوع پوشش مردمان عصر وی پرداخت که آن‌ها را با دوگانه «قال» و «حال» مذکور در مثنوی معنوی می‌توان مقایسه و از یک‌دیگر تفکیک کرد. به گفته فردوسی مشهدی آیه محوری در این بخش، «إِلاَّ مَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلاً صالِحاً فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ وَ كانَ اللَّـهُ غَفُوراً رَحِيماً» (فرقان، ۷۰) است. 

وی با اشاره به سنت خرقه‌پوشی و قباپوشی و کلاه‌پوشی در روزگاران گذشته توضیح داد: شمس تبریزی در این بخش با توجه به عرف صوفیانه، خرقه را لباس صلاح و شایستگی و قبا را لباس فساد و ناشایستگی می‌خواند و می‌گوید: گمان نرود که این صلاح و فساد «قال»ها و ظاهرها و «بیرون»ها نشان‌دهنده صلاح و فساد «حال»ها و باطن‌ها و «درون»هاست؛ هرگز چنین نیست؛ زیرا بسیارند کسانی که ظاهری صالح دارند؛ یعنی پوششی که بنابر اعتبار محیط اجتماعی گروه‌های دین‌دار، نیکوکاری و فضیلت‌مندی و دین‌داری پوشنده آن‌ها را نشان می‌دهند، اما پوشنده آن‌ها، به انواع آلودگی‌های روانی و رذیلت‌های اخلاقی دچار است. 

فردوسی مشهدی در این نوبت از درس‌گفتار آیات مقالات ضمن توضیح واژگان «خرابات» و «خرقه»، به تناسب آیه محوری بخش برگزیده از مقالات شمس که بر تبدیل سیئات به حسنات دلالت می‌کند، به شرح سه مکتب فلسفی در اخلاق‌پژوهی پرداخت و افزود: چند تفسیر درباره این تبدیل مطرح شده است: 

یکی جای‌گزینی خوبی‌های آینده با بدی‌های گذشته؛

یکی دگرگونی خوی بدکاری به خوی نیکوکاری؛

یکی جای‌گزینی پاداش خوبی با کیفر بدی؛

یکی دگرگونی پلیدی روان بر اثر بدی به پالودگی روان بر اثر خوبی.

تفسیر چهارم، که مختار مرحوم علامه طباطبایی است، با مکتب فضیلت‌گرایی اخلاقی هم‌سوست؛ یعنی این‌که ظاهر کار بد و کار خوب یک‌سان است و بدی و خوبی از بدی و خوبی کننده سرچشمه می‌گیرد. بنابراین، خداوند پس از توبه انسان بدکار پلیدی روانی او را به پالودگی روانی دگرگون می‌کند و آثار بد پلیدی روانی به آثار نیک پالودگی روانی بدل خواهند شد.

فردوسی مشهدی تأکید کرد: شمس تبریزی در این بخش بر فریفته نشدن به قال و ظاهر و بیرون افراد انگشت می‌نهد و به نگریستن با چشم سِر و نور ذات خدا نه با چشم سَر و ظلمت نفس خود دعوت می‌کند.

جلسات شرح مقالات شمس در بستر فضای مجازی (روبیکا) برگزار می‌شود و علاقه‌مندان برای اطلاع از محتوای برگزیده و زمان برگزاری جلسه، می‌توانند به نشانی «eitaa.com/Shams_Quotes» یا «t.me/Shams_Quotes» در پیام‌رسان‌ها مراجعه کنند.