حسن بنیانیان:
هنر ماندگار، احساس، اندیشه و تاریخ را پیوند میزند
یک کارشناس امور فرهنگی با اشاره به نقش مؤثر هنر در شکلدهی به افکار عمومی گفت: هنر زمانی بیشترین اثرگذاری را دارد که بتواند میان احساس، اندیشه و تجربه تاریخی پیوند برقرار کند و مخاطب را به مشارکت فعال در فهم و ساختن آینده جامعه دعوت کند.
حسن بنیانیان، کارشناس امور فرهنگی در گفتوگو با ایکنا با بیان اینکه هنر در شرایطی که گفتوگوهای مستقیم کمتر اثرگذار است میتواند نقش مهمی در انتقال پیامها ایفا کند، اظهار کرد: در بسیاری از موقعیتها، بهویژه زمانی که ذهن مخاطب نسبت به یک موضوع از پیش دچار قضاوت شده است، استدلالهای مستقیم و بحثهای کلامی اثرگذاری محدودی دارند؛ در چنین شرایطی هنر میتواند بهعنوان یکی از مؤثرترین ابزارهای ارتباطی عمل کند، زیرا هنر توانایی درگیر کردن احساسات مخاطب را دارد و همین ویژگی باعث میشود مخاطب از سد قضاوتهای قبلی عبور کند و با پیام ارتباط عمیقتری برقرار کند. به همین دلیل در مقاطع حساس اجتماعی، هنرمندان مسئولیت جدیتری پیدا میکنند و لازم است از ظرفیتهای هنری برای تقویت روحیه امید، همبستگی و مقاومت در جامعه بهره گیرند.
وی افزود: یکی از مهمترین سرمایههای فرهنگی جامعه، فطرت انسانی و حس تعلق به وطن و مردم است. اگر هنرمندان بتوانند این حس طبیعی را تقویت کنند، میتوانند زمینه شکلگیری حضور فعال و مسئولانه مردم در عرصههای اجتماعی را فراهم آورند. جامعه امروز بیش از هر زمان دیگری به تقویت روحیه همبستگی و مشارکت نیاز دارد و هنر میتواند این روحیه را در میان اقشار مختلف جامعه، بهویژه نسل جوان، تقویت کند.
بنیانیان با اشاره به برخی نمونههای موفق در این زمینه گفت: در حال حاضر نمونههایی از بهرهگیری هنرمندانه از ظرفیتهای فرهنگی را میتوان در حوزه مداحی مشاهده کرد. مداحان تأثیرگذار با استفاده از هنر خود توانستهاند در تقویت روحیه مقاومت و امید در جامعه نقشآفرینی کنند. مداحی زمانی که با شناخت دقیق تاریخی و معنایی همراه باشد، میتواند احساس مسئولیت اجتماعی را در مخاطبان بیدار کند. البته این ظرفیت محدود به مداحی نیست و سایر رشتههای هنری نیز میتوانند متناسب با تواناییهای خود در این مسیر نقش مؤثری ایفا کنند.
وی ادامه داد: یکی از ظرفیتهای مهم هنر، امکان مشارکت گسترده نسل نوجوان و جوان در تولید پیامهای فرهنگی است. بسیاری از کودکان و نوجوانان علاقه دارند دیدگاهها و احساسات خود را در قالبهای هنری بیان کنند. این موضوع فرصت بسیار ارزشمندی ایجاد میکند؛ زیرا زمانی که یک نوجوان برای خلق اثر هنری درباره موضوعی مانند دفاع از میهن یا نقد رفتارهای دشمنان کشور فکر میکند، ناگزیر وارد فرآیند اندیشیدن و پرسشگری میشود. او درباره موضوع تحقیق میکند، با بزرگترها مشورت میکند و تلاش میکند برداشت خود را در قالبی خلاقانه بیان کند. همین فرآیند فکری بهتدریج باعث شکلگیری درک عمیقتری از مسائل اجتماعی و تاریخی میشود.
این کارشناس امور فرهنگی تصریح کرد: اگر برنامهریزی مناسبی انجام شود میتوان مسابقات و برنامههای فرهنگی متعددی برای دانشآموزان و نوجوانان طراحی کرد تا آنان در قالبهایی مانند نقاشی، شعر، داستان کوتاه، فیلم کوتاه یا تولیدات رسانهای با استفاده از ابزارهای سادهای مانند تلفن همراه، دیدگاههای خود را درباره مسائل اجتماعی و ملی بیان کنند. اهمیت این فعالیتها فقط در تولید اثر هنری نیست، بلکه در فرآیند اندیشیدن و گفتوگو درباره موضوعات مهم اجتماعی نهفته است. هنگامی که نوجوانان در چنین فعالیتهایی مشارکت میکنند، در واقع در حال شکل دادن به نوعی فهم و داوری مستقل درباره مسائل کشور و جهان هستند. در کنار این مشارکت عمومی، تولید آثار حرفهای نیز اهمیت زیادی دارد. هنرمندان حرفهای میتوانند آثاری خلق کنند که در رسانهها، فضاهای شهری و بسترهای فرهنگی مختلف به نمایش درآید و پیامهای مهم اجتماعی را به شکلی هنرمندانه به مخاطبان منتقل کند. در این زمینه نهادهایی مانند شهرداریها، وزارتخانهها و مجموعههای فرهنگی میتوانند با سفارش آثار هنری و حمایت از هنرمندان، زمینه تولید آثار فاخر را فراهم کنند. با این حال نباید از ظرفیت مشارکت عمومی غافل شد، زیرا این مشارکت میتواند نسل جوان را بهطور مستقیم در فرآیند تولید فرهنگی درگیر کند.
بنیانیان در ادامه با اشاره به نحوه بازنمایی همزمان صلابت و مظلومیت در آثار هنری گفت: فرهنگ و تاریخ اسلامی سرشار از نمونههایی است که در آنها مظلومیت و صلابت در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. یکی از برجستهترین نمونهها واقعه عاشورا است. در حادثه کربلا، از یک سو مظلومیت امام حسین(ع) و یاران ایشان مشاهده میشود و از سوی دیگر صلابت، شجاعت و پایداری در دفاع از حقیقت. همین ترکیب باعث شده است که این حادثه تاریخی به یکی از بزرگترین منابع الهام فرهنگی در جهان تشیع تبدیل شود. بسیاری از جلوههای فرهنگی جامعه شیعه در طول تاریخ از همین الگو الهام گرفته است. زمانی که مردم در مراسم سوگواری امام حسین(ع) شرکت میکنند و با این واقعه تاریخی ارتباط عاطفی برقرار میکنند، در واقع نوعی احساس مسئولیت اخلاقی و اجتماعی در آنان تقویت میشود. این احساس مسئولیت میتواند در شرایط مختلف اجتماعی به شکل مقاومت در برابر ظلم و دفاع از ارزشها بروز پیدا کند.
فرهنگ و تاریخ اسلامی سرشار از نمونههایی است که در آنها مظلومیت و صلابت در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. یکی از برجستهترین نمونهها واقعه عاشورا استاین پژوهشگر حوزه فرهنگ ادامه داد: یکی از ویژگیهای فرهنگ شیعی این است که توانسته میان دفاع از دین و دفاع از سرزمین پیوندی عمیق ایجاد کند. در طول تاریخ ایران نیز هرگاه تهدیدی از سوی دشمنان خارجی متوجه کشور شده است، این پیوند فرهنگی بهسرعت فعال شده و روحیه مقاومت را در جامعه تقویت کرده است. در چنین شرایطی یادآوری الگوهای تاریخی مانند واقعه عاشورا میتواند الهامبخش باشد و به مردم کمک کند تا موقعیتهای دشوار را با نگاه معنوی و تاریخی تحلیل کنند. در همین رابطه یکی از مهمترین منابع الهام فرهنگی برای جامعه امروز، تجربه هشت سال دفاع مقدس است. خاطرات و روایتهای آن دوران سرشار از صحنههایی است که میتواند موضوع آثار هنری گوناگون قرار گیرد. بسیاری از کتابهایی که درباره خاطرات رزمندگان و خانوادههای آنان نوشته شده است در واقع ظرفیت بالایی برای تبدیل شدن به آثار هنری دارند، اما به دلیل تغییر سبک زندگی و کاهش حوصله مطالعه در نسل جدید، لازم است این روایتها در قالبهای هنری جدید مانند فیلمهای کوتاه، آثار نمایشی یا تولیدات چندرسانهای ارائه شوند. در دوران دفاع مقدس نیز از هنر به شکلهای مختلف بهره گرفته شد. برای مثال مداحی و شعرهای حماسی نقش مهمی در تقویت روحیه رزمندگان داشت. پیش از بسیاری از عملیاتها، یادآوری رشادتهای قهرمانان کربلا و روایتهای مذهبی، روحیه شجاعت و ایثار را در میان رزمندگان تقویت میکرد. این تجربه تاریخی نشان میدهد که هنر میتواند در شرایط سخت اجتماعی و تاریخی نقش مهمی در ایجاد انگیزه و امید ایفا کند.
این کارشناس امور فرهنگی با تأکید بر ضرورت روایت تلاشهای پنهان در جامعه گفت: یکی از موضوعاتی که کمتر مورد توجه قرار گرفته، معرفی تلاشهای گستردهای است که در بخشهای مختلف جامعه برای حفظ زندگی عادی مردم انجام میشود. در شرایط دشوار، هزاران نفر در حوزههای تولید، صنعت و خدمات فعالیت میکنند تا زندگی اجتماعی دچار اختلال نشود. کارگران، مهندسان و متخصصان بسیاری در کارخانهها و مراکز صنعتی فعالیت میکنند تا تولید ادامه پیدا کند و نیازهای جامعه تأمین شود. این تلاشها نیز میتواند موضوع آثار هنری قرار گیرد، زیرا بیانگر نوعی مسئولیتپذیری اجتماعی و تلاش جمعی برای عبور از مشکلات است. هنر میتواند این واقعیتها را به تصویر بکشد و به جامعه یادآوری کند که پایداری یک کشور تنها به فعالیتهای نظامی محدود نیست، بلکه مجموعهای از تلاشهای گسترده اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی در پس آن قرار دارد. وقتی مردم با این تلاشها آشنا شوند، نگاه آنان نسبت به جامعه و نقش خود در آن عمیقتر خواهد شد.
بنیانیان در بخش دیگری از این گفتوگو به نقش رسانهها در مواجهه با جنگ رسانهای و تبلیغاتی اشاره کرد و گفت: یکی از چالشهای مهم امروز، رقابت شدید رسانهای در سطح جهانی است. رسانههای مختلف با استفاده از ابزارهای متنوع هنری و تبلیغاتی تلاش میکنند بر افکار عمومی تأثیر بگذارند. در چنین شرایطی رسانههای داخلی باید بهطور جدی به ارتقای کیفیت برنامههای خود توجه کنند و از ظرفیتهای خلاقانه برای جذب مخاطب بهره بگیرند. بخشی از جامعه به دلایل مختلف ارتباط کمتری با رسانههای داخلی دارد. یکی از دلایل این موضوع میتواند کاستیهایی در کیفیت یا جذابیت برخی برنامهها باشد. بنابراین لازم است نخبگان فرهنگی و رسانهای با همفکری و برنامهریزی دقیق، راهکارهایی برای افزایش کیفیت و جذابیت تولیدات رسانهای ارائه دهند تا مخاطبان بیشتری بتوانند با این رسانهها ارتباط برقرار کنند.
فرهنگ و تاریخ اسلامی سرشار از نمونههایی است که در آنها مظلومیت و صلابت در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. یکی از برجستهترین نمونهها واقعه عاشورا استاین پژوهشگر فرهنگی ادامه داد: البته باید توجه داشت که رسانههای خارجی در بسیاری از موارد از محدودیتهای اخلاقی و فرهنگی برخوردار نیستند و میتوانند از ابزارهای گوناگون برای جلب مخاطب استفاده کنند. آنها گاه از جذابیتهای سطحی، هیجانهای کاذب یا حتی انتشار اطلاعات نادرست برای تأثیرگذاری بر مخاطبان بهره میگیرند. بنابراین رقابت رسانهای تنها در سطح تکنیکی نیست و نیازمند برنامهریزی فرهنگی گستردهتری است. یکی از راهکارهای مهم در این زمینه تقویت فعالیتهای فرهنگی در محیطهای آموزشی و اجتماعی است. مدارس، دانشگاهها و مراکز فرهنگی میتوانند زمینه مشارکت فعال دانشآموزان و دانشجویان در تولید آثار هنری و فرهنگی را فراهم کنند. زمانی که نسل جوان خود در فرآیند تولید فرهنگی مشارکت داشته باشد، نگاه انتقادی و تحلیلی قویتری نسبت به پیامهای رسانهای پیدا میکند و کمتر تحت تأثیر تبلیغات سطحی قرار میگیرد. در این میان مساجد نیز میتوانند نقش مهمی ایفا کنند. اگر میان مسجد، مدرسه و خانواده ارتباط مؤثری برقرار شود، میتوان برنامههای فرهنگی متعددی برای تقویت هویت فرهنگی نسل جوان طراحی کرد. برای مثال میتوان مسابقات و برنامههای هنری برگزار کرد و از دانشآموزانی که درباره موضوعات فرهنگی و اجتماعی آثار خلاقانه تولید میکنند تقدیر کرد. چنین اقداماتی میتواند فضای فکری و فرهنگی جامعه را به سمت گفتوگو، اندیشه و خلاقیت هدایت کند.
وی در پایان بیان کرد: جامعه ایران از ظرفیتهای فرهنگی و تاریخی بسیار غنی برخوردار است. اگر این ظرفیتها بهدرستی شناخته و در قالبهای هنری و رسانهای مناسب بازنمایی شوند، میتوانند نقش مهمی در تقویت امید اجتماعی، همبستگی ملی و افزایش آگاهی فرهنگی ایفا کنند. هنر زمانی بیشترین اثرگذاری را دارد که بتواند میان احساس، اندیشه و تجربه تاریخی پیوند برقرار کند و مخاطب را به مشارکت فعال در فهم و ساختن آینده جامعه دعوت کند.
انتهای پیام 
