هندسه روابط ولایی در قرآن؛ از محبت مؤمنان تا انزجار از کافران

به گزارش ایکنا، قرآن کریم در بسیاری از آیات خود، با ترسیم دقیقِ هندسه روابط انسانی، معیارهایی راهبردی برای پیوندهای اجتماعی و سیاسی مؤمنان ارائه می‌دهد. مسئله «ولایت» و «برائت» به عنوان دو رکن اساسی در حیات ایمانی، تنها یک پیوند عاطفی نیست، بلکه تدبیری الهی برای حفظ استقلال و هویت جامعه اسلامی در برابر جبهه کفر و نفاق است که در ادامه‌ متن یادداشت هفدهم را با هم می‌خوانیم:

قرآن كريم با طرح «ولایت متقابل مؤمنان» و «ممنوعیت ولایت اهل کتاب»، راه محبت و راه اعلام انزجار را برای مؤمن نصب كرده است تا مسیر محبت و یاری کافران به ولایت در تدبير و سرپرستى آنان منتهى نشود.

ولایت از کاربردى‏ترین واژه‌‏هاى قرآن کریم است. خداوند متعال نه‌تنها خدا ولايت دارد، بلكه تنها ولى اوست «فَاللَّهُ هُوَ الْوَلِيُّ» (شوری/9)؛ در واقع ولايت به معناى سرپرستى، مخصوص خداى سبحان است و اگر كسى از آن بهره‌مند نشد، ولايت طاغوت به عنوان عذابى الهى بر او اعمال مى‌شود (بقره: 257).

قرآن كريم در سطحی دیگر ولایت متقابل مؤمنان را مطرح مى‌كند؛ آنان برادر يكديگرند (حجرات/10) و بايد موالاتشان را حفظ كنند: «وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ» (توبه/71). انسان نمى‌تواند هم با مؤمن و هم با غیرمؤمن داراى ولایت باشد؛ لذا قرآن كريم هم راه ولایی و هم راه اعلام انزجار را برای مؤمن نصب كرده است.

قرآن کریم تأکید مى‌فرمايد که هرگز با کفاران‌ «لَا تَتَّخِذُوا الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ» (نساء/144)، با دشمنان خدا «لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَ عَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاءَ» (ممتحنه/1) و با یهودیان و مسیحیان «لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ» (مائده/51) رابطه ولایت و دوستی برقرار نکنید. بالاتر از همه مى‌فرمايد که اگر پدران و فرزندانتان هم در مسير دينى شما نيستند، با آنها رابطه ولائى برقرار نكنيد: «لَا تَتَّخِذُوا آبَاءَكُمْ وَإِخْوَانَكُمْ أَوْلِيَاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمَانِ»(توبه/23)؛ بنابراین ابتدا بايد برائت انسان مشخص باشد، تا بتواند گرايش خويش را جهت بخشد.

اما دلیل این ترک ولایت‌ها چیست؟ قرآن کریم در آيه 28 سوره آل عمران بعد از دستور به عدم ولایت كفاران، می‌فرماید: «وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ؛ و هر که چنین کند رابطه او با خدا مقطوع است»؛ یعنی مرحله آغازين ولايت كه محصول آن محبت و نصرت است، به آن مرحله نهائى ولايت كه نتيجه‌اش سرپرستى و تدبير است، مى‌رسد.

آیه 51 سوره مائده نیز تعلیل می‌فرماید: «وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ؛ و هر کس از شما، یهود و نصاری را دوست خود بگیرد، از زمره آنان است»؛ یعنی این ولایت باعث می‌شود عملاً به آنان ملحق شود؛ بنابراین خداى سبحان براى اينكه انسان به آن خطر مهم نيافتد، از ابتدا، ولاء قرب و محبت را منع مى‌كند، تا به آن ولاء تدبير و سرپرستى منتهى نشود.