شایعه در بحران، ویروسی خطرناک است

به گزارش ایکنا از قم، بیوک تاجری، روانشناس و دبیر انجمن روانشناسی سلامت ایران، در بیست و یکمین جلسه از سلسله نشست‌های تخصصی در میدان با عنوان «روانشناسی شایعه و مدیریت روان در شرایط بحرانی» که امروز، ۱۸ فرودین‌ماه به همت جهاد دانشگاهی استان قم و اداره‌کل مشاوره و مددکاری اجتماعی فراجا با همکاری کانون روانشناسان استان قم برگزار شد، گفت: در شرایط بحرانی جنگ، معضل انتشار شایعه در جامعه ایران به‌دلیل ویژگی‌های خاص آن، به شدت افزایش یافته است. این پدیده اجتماعی که غالباً به‌عنوان ابزار سیاسی مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد، در جوامع آسیب‌پذیرتر، از جمله جامعه ایران، تأثیرات مخرب‌تری دارد. بررسی‌های تاریخی نیز نشان می‌دهد که شایعه‌پذیری در میان ایرانیان سابقه‌ای دیرینه دارد.

وی افزود: شایعه، ترویج خبری ساختگی است که با بهره‌گیری از حداقل حقیقت، با مبالغه و ایجاد رعب یا تحریف منتشر می‌شود. این پدیده به‌دلیل عدم دسترسی مردم به اطلاعات دقیق، به سرعت دهان به دهان نقل شده و گاه بر آن افزوده می‌شود و با تکرار، به باور افراد تبدیل می‌شود.

تاجری گفت: شایعه دو ویژگی اصلی دارد؛ «تقاطع» و «شیوع». به این معنا که افراد با تکرار و انتشار آن، به‌دلیل اینکه همه می‌گویند، صحت آن را می‌پذیرند و کمتر به دنبال دلایل و مدارک واقعی می‌روند. این امر در زندگی روزمره، به‌ویژه در دوران بحران، به انتشار ویروس‌گونه شایعات می‌انجامد که سریع‌تر از اخبار رسمی و قانع‌کننده‌تر از واقعیت، ذهن جامعه را درگیر می‌کند.

وی بیان کرد: پذیرش آسان شایعات در جامعه، ریشه در سازوکارهای پیچیده روانشناختی و اجتماعی دارد. فقدان تفکر انتقادی، تنبلی مغز در پردازش اطلاعات، غلبه هیجان بر منطق و نیاز به تأیید اجتماعی، از جمله عوامل اصلی تسهیل‌کننده انتشار و باور شایعات هستند.

دلیل روانشناختی پذیرش شایعه

این روانشناس گفت: مغز انسان به‌طور ذاتی به‌دنبال کم‌انرژی‌ترین مسیرهاست. بررسی، کنکاش و نقد اطلاعات نیازمند صرف انرژی ذهنی است. از این‌رو، در مواجهه با شایعات، مغز ترجیح می‌دهد بدون تحلیل عمیق، آن را بپذیرد تا از صرف انرژی برای جستجوی دلایل و شواهد اجتناب کند. این ویژگی در کنار عدم پرورش تفکر انتقادی در جامعه، زمینه را برای باورپذیری سریع شایعات فراهم می‌کند.

وی افزود: شایعات غالباً با برانگیختن هیجان‌هایی نظیر ترس، خشم، حسادت یا تعجب، در ذهن افراد جای می‌گیرند. مغز انسان اتفاقات هیجان‌انگیز را بهتر به خاطر می‌سپارد. در شرایطی که فرد تحت‌تأثیر استرس و هیجان قرار دارد، بخش منطقی مغز عملاً ناکارآمد شده و تصمیم‌گیری‌ها بر پایه احساسات صورت می‌گیرد. شایعه‌سازان با هدف قرار دادن همین نقطه ضعف، اخباری را منتشر می‌کنند که حاوی بار هیجانی بالایی است و منطق را به حاشیه می‌راند.

این استاد دانشگاه گفت: انسان‌ها به‌طور غریزی به دنبال تأیید اجتماعی هستند و تمایل دارند با جمع همراهی کنند. زمانی که گروهی از افراد خبری را تأیید می‌کنند، این امر به سرعت به «اثر گلوله برفی» تبدیل شده و باورپذیری آن افزایش می‌یابد. این پدیده باعث می‌شود که افراد برای اجتناب از تقابل یا صرف انرژی برای ارائه دلایل مخالف، شایعه را تأیید کرده و به انتشار آن کمک کنند. در چنین شرایطی، این باور عمومی که «تا نباشد چیزکی، مردم نگویند چیزها»، به تقویت شایعه می‌انجامد.

وی ادامه داد: تمایل انسان به کنترل شرایط و کاهش اضطراب در مواقع عدم اطمینان و بحران، یکی از دلایل روانشناختی پذیرش شایعه است. در چنین شرایطی، هر خبری بهتر از بی‌خبری تلقی می‌شود و شایعه با ایجاد حس دانستن، به فرد احساس کنترل و آرامش کاذب می‌بخشد. افرادی که دارای قدرت اعتراض پایین، عزت نفس کم، نیاز به کنترل بالا و مهارت‌های تفکر انتقادی ضعیف هستند، بیشتر در معرض شایعه‌پذیری قرار دارند.

اهداف ایجاد شایعات و راهکارهای مقابله با آن

عضو هیئت علمی دانشگاه گفت: شایعات با اهداف و انگیزه‌های گوناگونی تولید و منتشر می‌شوند که می‌توان آن‌ها را به چند دسته اصلی تقسیم کرد؛ شایعه ترس که هدف آن ایجاد ترس، وحشت و نگرانی در جامعه است. شایعه بدبینی که به‌منظور ترویج بدبینی نسبت به اشخاص، گروه‌ها و نهادهای محبوب یا مقتدر در جامعه منتشر می‌شود.

وی بیان کرد: شایعه تفرقه‌افکن با هدف ایجاد اختلاف و تفرقه میان اقشار مختلف جامعه و شایعه فریب همچون پرده‌ای از دود عمل می‌کنند تا اهداف واقعی دشمن را پنهان کنند. شایعه اقتصادی با هدف ایجاد نگرانی و ترس در بازارهای مالی و وضعیت اقتصادی کشور و شایعه ناموسی با هدف بدنام کردن افراد، به‌ویژه در روابط زناشویی یا اجتماعی؛ درک این انواع شایعه و انگیزه‌های پشت آن‌ها، گام اول در مقاومت در برابر تأثیرات مخربشان است.

تاجری با اشاره به راهکارهای مقابله با شایعه گفت: برای مقابله مؤثر با شایعات و کاهش تأثیرات مخرب آن‌ها می‌توان از راهکارهای روانشناختی و عملی بهره گرفت؛ اول، قانون تأخیر(تایم اوت)، هر خبری را که می‌شنوید، بلافاصله باور یا منتشر نکنید. یک ساعت صبر کنید. دوم، قانون چند منبع متفاوت و معتبر؛ تا زمانی که یک خبر توسط چندین منبع معتبر تأیید نشده است، آن را باور نکنید.

دبیر انجمن روانشناسی سلامت ایران بیان کرد: سوم، بررسی صحت عکس و فیلم است که پیش از باور یا انتشار هر خبر حاوی عکس یا فیلم، صحت آن را بررسی کنید. چهارم، پرورش تفکر انتقادی که یک مهارت زندگی است و به شما امکان می‌دهد هر فکری را نپذیرید و درباره آن سؤال بپرسید.

وی ادامه داد: پنجم، مدیریت احساسات و شناخت انگیزه‌های شایعه‌سازان است که هنگام مواجهه با اخبار هیجان‌انگیز یا ترسناک، تنفسی عمیق بکشید و به خود یادآوری کنید که ممکن است هدف از انتشار این خبر، تحریک احساسات شما باشد.

دبیر انجمن روانشناسی سلامت ایران گفت: انگیزه‌های شایعه‌سازان و شایعه‌پراکنان شامل خودنمایی، فرافکنی، اطمینان‌بخشی و حمایت هیجانی، پرخاشگری و پیشکش کردن مطالب خوشایند است.

وی افزود: پیشگیری از شایعه نقشی حیاتی دارد. لازم است خطرات و پیامدهای مخرب شایعه تشریح شود. تشویق افراد به جستجوی اطلاعات مستند و موثق، شفاف‌سازی و اطلاع‌رسانی صحیح از سوی مراجع ذی‌صلاح، می‌تواند تا حد زیادی از شکل‌گیری و گسترش شایعات جلوگیری کند.

تاجری در پایان درباره مداخله و درمان در مواجهه با شایعات فراگیر گفت: هنگامی که شایعه‌ای فراگیر می‌شود و پیشگیری دیگر امکان‌پذیر نیست، نیاز به مداخله و درمان احساس می‌شود: اول، شناسایی منابع و افراد شایعه‌ساز. دوم، بی‌اعتبار کردن منبع و کشف هویت آنان. سوم، ارائه اطلاعات صحیح به جامعه هدف. و چهارم، نادیده انگاشتن شایعات ضعیف؛ در برخی موارد، بهترین واکنش در برابر شایعات ضعیف، بی‌توجهی و نادیده گرفتن آن‌هاست.