گذرگاه‌های معنوی؛ راهکارهایی برای مقابله با استرس جنگ

به گزارش ایکنا از قم، خدیجه ابوالمعالی، متخصص روان‌شناسی و هیئت علمی دانشگاه در هفدهمین جلسه از سلسله نشست‌های تخصصی در میدان با عنوان «گذرگاه های معنوی در مواجهه با استرس در شرایط بحرانی» که ۱۳ فروردین‌ماه به همت جهاددانشگاهی واحد استان قم با همکاری اداره کل مشاوره و مددکاری اجتماعی فراجا و کانون روان‌شناسان استان قم برگزار شد، با بیان اینکه آثار جنگ تنها بر ساختمان‌ها و اماکن دیده نمی‌شود و بر روان انسان‌ها نیز تأثیر شگرفی دارد، گفت: جنگ، ساختارهای درونی ذهن انسان را نیز دگرگون می‌سازد. این، باعث می‌شود که آدمی اضطراب‌های متعددی را متحمل شود. از آن‌جایی که جنگ غیرقابل پیش‌بینی است، آسیب‌های بسیاری بر روان انسان نظیر ترس، نگرانی، آشفتگی برجای می‌گذارد.

وی افزود: بحران‌های اجتماعی همواره رخ می‌دهند. گذرگاه‌های معنوی به ما کمک می‌کنند تا با بحران‌ها کنار بیاییم و درک عمیق‌تری از حقیقت زندگی داشته باشیم. اگر خودمان در این حقایق بیابیم، می‌توانیم به زندگی خود معنای دوباره‌ای ببخشیم.

این روان‌شناس اظهار کرد: درباره گذرگاه‌های معنوی دو دیدگاه وجود دارد؛ نگرش درون دینی که مبتنی بر جهان‌بینی توحیدی است که نگرش برون‌دینی که برگرفته از دیدگاه روان‌درمانگران متعدد است.

وی افزود: امید معنوی و معنا بخشیدن به زندگی از برکات گذرگاه‌های معنوی است. یکی از این گذرگاه‌ها در مواجهه با استرس جنگ، معنا بخشیدن به رنج است. زمانی که هیجان منفی مانند ترس و اضطراب را تجربه می‌کنیم، علائم فیزیولوژیک در پی دارد که به این، درد گفته می‌شود. دردها مقطعی هستند و دائمی نیستند. زمانی درد به رنج تبدیل می‌شود که دائما با آن بجنگیم و آن را به یک فاجعه تبدیل کنیم.

ابوالمعالی با ارائه راهکارهایی مبنی بر عدم فاجعه‌سازی اظهار کرد: اگر بتوانیم به رنج معنا ببخشیم و آن را پیش‌زمینه‌ای برای رشد بدانیم، تحمل کردن آن نیز آسان می‌شود. معنابخشی به رنج، باعث افزایش شکرگزاری و عبادت انسان می‌شود.

وی ادامه داد: دومین گذرگاه، امید معنوی است. امید در ایمان ریشه دارد. امید به معنای خوش‌بینی ساده‌لوحانه نیست، بلکه به معنای این است که در دل تاریک‌ترین لحظات زندگی، نوری که باعث برطرف شدن مشکلات است، سوسو می‌زند. امید معنوی انسان را از انفعال دور می‌کند و باعث می‌شود که او ناخودآگاه به سمت آرامش و تعالی حرکت کند.

این روان‌شناس بیان کرد: گذرگاه معنوی دیگر که در دیدگاه دینی مطرح می‌شود، دعا و نیایش است. روان‌شناسان به دعا، تنها به عنوان یک عمل دینی نگاه نمی‌کنند و آن را به عنوان یک تخلیه روانی نیز می‌انگارند. این تجربه تنها و رها نبودن در هستی، به افراد کمک می‌کند که فشار روانی را تخلیه کنند.

وی افزود: در کنار دعا و نیایش، ذکر گفتن نیز مطرح می‌شود. پژوهش‌ها ثابت کرده‌اند که ذکر گفتن، آشوب درونی را کاهش می‌دهد. همچنین توکل به خداوند متعال، به معنای ازلت‌گزینی نیست، بلکه یعنی با توکل و عنایت الهی، همه امور را با تلاش و کوشش انجام می‌دهیم.

ابوالمعالی، همدلی معنوی را مهم‌ترین منبع تاب‌آوری دانست و تصریح کرد: همدلی باعث ایجاد مسئولیت مشترک می‌شود. همدلی معنوی که ریشه دینی دارد، باعث برپایی انسجام اجتماعی می‌شود. هنگامی که افراد جامعه با یکدیگر احساس برادری، همدردی و مسئولیت داشته باشند، بار روانی بحران میان همه تقسیم می‌شود.

وی با ارائه مفهوم مقابله مذهبی از دیدگاه پارگامنت، روان‌شناس مسیحی گفت: پارگامنت زیست اصلی معنوی و معنویت را در جست‌وجوی مقدسات در زندگی مثل خدا، طبیعت یا ارتباط می‌داند. زیست اصیل معنوی، پیدا کردن معنا از راه دین حتی در سختی‌هاست. این باعث می‌شود، اتکا از خود را برداشته و به خداوند متعال تکیه کنیم.

ابوالمعالی با ارائه دیدگاه این روان‌شناس مسیحی افزود: از دیدگاه وی، مقابله مذهبی مثبت نظیر حس اعتماد به خدا، جستجوی معنا در رنج و سختی و مقابله مذهبی منفی نظیر احساس رهاشدگی از سوی خدا، دیدن مشکلات به عنوان تنبیه الهی وجود دارد که مقابله مذهبی منفی، باعث افزایش سطح استرس و اضطراب می‌شود.

وی با ارائه نظریه چندتن دیگر از روان‌شناسان بیان کرد: رویکرد اگزیستانسیالیست اروین یالوم، چهار دغدغه نهایی نهایی انسان و چهار حقیقت بنیادین درباره وجود انسان را بررسی می‌کند؛ مرگ، تنهایی، آزادی (گریز از مسئولیت) و بی‌معنایی. جنگ هر محور را تشدید می‌کند، اما این دغدغه‌ها الزاما به عنوان تهدید نیستند بلکه می‌توانند مسیر رشد معنوی انسان را تسهیل کنند. پذیرش مرگ به ما انگیزه می‌دهد که زندگی را پرمعنا کنیم.