جهاد؛ مایه عزت اسلام و سرافرازی مسلمانان

جهاد در اسلام حق مشروع در برابر دفاع ظلم و تجاوز است، جهاد در راه خدا با جان و مال است، جهاد رکن ایمان است و ترک آن موجب ذلت و خواری می‌شود و همواره این اصل در اسلام و در طول تاریخ مورد توجه بوده و هست، به منظور بررسی مفهوم و مسئله جهاد از دیدگاه امیرالمؤمنین علی(ع) به بررسی خطبه 27 نهج‌البلاغه که معروف به خطبه جهادیه است، پرداختیم، حسین دوزبخشیان، رئیس بنیاد نهج‌البلاغه ملایر در گفت‌وگو با ایکنا از همدان، به تبیین جایگاه و ابعاد مختلف جهاد در دین اسلام پرداخته است که مشروح آن را در زیر می‌خوانیم؛

ایکنا_ جهاد در دیدگاه امام علی(ع) چگونه است و درباره خطبه 27 نهج‌البلاغه توضیح دهید.

جهاد یکی از فروع دین و از ضروریات اسلام است. همانطور که نماز، روزه، خمس، زکات، امر به معروف و نهی از منکر، تولی و تبری از ضروریات دین محسوب می‌شوند، جهاد نیز یکی از این موارد بنیادین است.

اهتمام ویژه حضرت علی(ع) به موضوع جهاد، در خطبه‌ها و نامه‌های متعدد ایشان مشهود است، خطبه ۲۷ نهج‌البلاغه که به «خطبه جهادیه» نیز مشهور است، از جمله سخنان برجسته امیرالمؤمنین(ع) در این زمینه است. 

حضرت علی(ع) در ابتدای این خطبه، با هدف برانگیختن و تشویق دوستداران به جهاد و در مقابل، سرزنش کسانی‌که از رفتن به جبهه و جنگ خودداری می‌کنند، سخن می‌گویند.

پیش از ورود به جزئیات، لازم است جهاد را با نگاه‌های مختلف و در اشکال گوناگون آن تقسیم‌بندی کنیم. جهاد در قرآن کریم به انواع جهاد «اصغر»، «اکبر» و «کبیر» تقسیم‌بندی شده است، مولا علی(ع) نیز در نامه ۴۷ نهج‌البلاغه به تقسیم‌بندی دیگری اشاره دارند، این نامه در اصل وصیت‌نامه و اندرزنامه‌ای جاودانه و مؤثر برای زندگی است.

ایکنا_ حضرت خطبه 27 را چگونه آغاز می‌کنند؟

در نامه 27 حضرت علی(ع) با عباراتی خاص، بر تقوا و توجه به خداوند تأکید می‌کنند و می‌فرمایند: «اوصیکما بتقوی الله» در وهله اول و باز می‌فرمایند: «اوصیکما و جمیع ولدی و اهلی و من بلغه کتابی بتقوی الله و نظم امرکم و صلاح ذات بینکم» و بعد از این توصیه‌ها چند مورد را با لفظ شریف الله مطرح می‌کنند «الله الله فی ایتام... الله الله فی القرآن و الله الله فی الجهاد با موالکم و انفسکم و السنتکم فی سبیل الله». لذا حضرت در اینجا جهاد را به سه شکل مطرح می‌کند، خدا را در نظر بگیرید خدا را در نظر بگیرید جهاد با اموال، جهاد با جان‌ها و جهاد با زبان‌ها در راه خدا مطرح می‌کنند. 

این تقسیم‌بندی نشان‌دهنده نگاه متفاوت و چندوجهی امیرالمؤمنین(ع) به جهاد است، نه صرفاً در جبهه‌های جنگ و رویارویی مستقیم با دشمنان.

ایکنا_ نگاه عمیق و جامع حضرت علی(ع) به جهاد در سایر نامه‌ها و خطبه‌های ایشان چگونه است؟

ابن ابی الحدید معتزلی، از فصیحان و بلیغان عرب معتقد است اگر تمام سخنان بزرگان در باب جهاد را با کلام حضرت علی(ع) مقایسه کنیم، سخنان دیگران در مقایسه با کلام ایشان مانند شمشیر چوبی در برابر شمشیر صیقلی شده است. حضرت  امیرالمؤمنین(ع) جهاد را دری از درهای بهشت معرفی می‌کنند که خداوند آن را تنها بر اولیای خاص خود گشوده است و آن را لباس تقوا و و زره محکم و سپر مطمئن خداوند می‌دانند.

حضرت علی(ع) در حکمت، 252 که فلسفه برخی از احکام الهی در آن مطرح شده است، هدف از جهاد را نه برای گسترش کشورها و مرزها بلکه برای عزت اسلام و سرافرازی مسلمانان و دین الهی و بیان می‌کنند و لذا جهاد نیز به‌عنوان یک امر واجب بر تک تک انسان‌ها مطرح می‌شود.

همچنین در خطبه ۱۱۰ نهج‌البلاغه مبانی اعتقادی و جهاد فی‌سبیل الله مطرح شده و جهاد به‌عنوان دری از درهای خدا و قله بلند اسلام و توحید، اخلاص و بندگی خدا معرفی شده است. جالب اینجاست که پس از جهاد، حضرت به نماز و زکات و حج می‌پردازند و جهاد را بر سایر موارد مقدم می‌شمارند.

هم‍چنین حکمت ۳۱ نهج‌البلاغه شخصی از حضرت در مورد ایمان سؤال می‌کند و حضرت در پاسخ می‌فرمایند: «ایمان بر چهار پایه استوار است، پایه اول صبر، پایه دوم یقین، پایه سوم عدل و پایه چهارم جهاد.» که هر کدام از این چهار مورد خود بر چهار پایه دیگر استوار است. 

ایشان سپس شاخصه‌های جهاد را شامل امر به معروف، نهی از منکر، صدق و راستی و دشمنی با فسق و فاسقان در همه حال برمی‌شمرند. این نگاه عمیق و جامع به جهاد در نامه‌ها و خطبه‌های حضرت علی(ع) نشان دهنده اهمیت مقدمات و نیروهایی است که باید برای ورود به این عرصه فراهم باشند.

برای ورود به جهاد نیز مقدماتی است و نیروهایی که می‌خواهند جهادگر باشند، نیازمند داشتن آن هستند که مهمترین آن داشتین ایمان و اعتقاد قوی به امام و مقتدایشان است در بحث‌های بعدی به آن پرداخته خواهد شد.