عدم غفلت از دشمن؛ توصیه امام علی(ع) در خطبه جهادیه

جهاد در اسلام حق مشروع در برابر دفاع ظلم و تجاوز و رکن ایمان است، ترک آن موجب ذلت و خواری می‌شود و همواره این اصل در اسلام و در طول تاریخ مورد توجه بوده و هست؛ جهاد در نگاه دینی همیشه با پسوند «فی‌ سبیل‌الله» همراه است و این یعنی فرمان واقعی در جهاد، فرمان خداست؛ نه فرمان انسان. به‌منظور بررسی مفهوم و مسئله جهاد از دیدگاه امیرالمؤمنین علی(ع) با محوریت خطبه ۲۷ نهج‌البلاغه که معروف به خطبه جهادیه است، خبرنگار ایکنا از همدان با حسین دوزبخشیان، رئیس بنیاد نهج‌البلاغه ملایر گفت‌وگویی کرده است که بخش اول با عنوان «جهاد؛ مایه عزت اسلام و سرافرازی مسلمانان» منتشر شد و در ادامه بخش دوم این گفت‌وگو با موضوع تبیین جایگاه و ابعاد مختلف جهاد در دین اسلام از نظر می‌گذرد.

ایکنا _ براساس خطبه 27 امام علی(ع) مسئله جهاد چه نسبتی با نظام حکمرانی دینی دارد؟

جهاد یک حرکت الهی است و حکمران اصلی در آن خداوند است. در حکمرانی دینی، امر و نهی از جانب خدا صادر می‌شود. خداست که راه رشد و کمال را نشان می‌دهد. انسان‌ها مأمورند فرمان الهی را اجرا کنند. در زمان معصومان(ع)، آنان منصوب الهی بودند و در عصر غیبت نیز ولی‌ فقیه منصوب شرعی شناخته می‌شود.

در این زمینه شش ویژگی برای حاکمیت الهی بیان شده که شامل تحمیلی نبودن و اینکه ولایت خدا به اجبار نیست، دوم انتخاب‌محور بودن است، اینکه خدا راه را نشان می‌دهد و انسان اختیار دارد، همان‌طور که در آیه سوم سوره مبارکه «انسان» می‌فرماید: «إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا؛ ما راه را به او نشان دادیم یا سپاسگزار خواهد بود یا ناسپاس.»

سومین مورد دائمی بودن است، اینکه حاکمیت الهی تعطیل‌بردار نیست. بنابراین، جهاد نیز یک وظیفه همیشگی است. ایجابی و سلبی بودن نیز از دیگر ویژگی‌های آن است وقتی حاکمیت خدا پذیرفته شد، غیر خدا باید کنار برود، «لا اله الا الله» همین منطق را بیان می‌کند.

محوریت ولی خدا، ویژگی پنجم است ولی الهی محور و قطب حرکت جامعه است؛ همان‌گونه که در خطبه سوم نهج‌البلاغه آمده است و همچنین سربازی دیگران در برابر ولی خدا ششمین ویژگی است که در نظام الهی همه پیرو و مجری فرمان‌اند. فرمانده دستور می‌دهد و سرباز اجرا می‌کند.

یک جامعه الهی نباید از امور اصلی غافل شود. قرآن کریم نیز برای جلوگیری از سقوط انسان، غفلت را یکی از عوامل خطر معرفی کرده است. غفلت از خدا، مقصد، مسیر، دشمن و فرصت‌ها می‌تواند جامعه را دچار آسیب کند.

ایشان هشدار می‌دهند که کندی و سستی در میدان نباید وجود داشته باشد، ذلت نتیجه غفلت است، دشمن هرگز از شما غافل نیست، پس شما از دشمن غفلت نکنید سرباز خواب‌آلود در میدان جنگ آسیب‌پذیر است.

طبق مباحث مطرح‌شده، چون حاکمیت الهی دائمی است، مسئولیت جهاد، بیداری و هوشیاری نیز همیشگی است. جامعه دینی باید مراقب باشد از مسیر، هدف و دشمن غافل نشود. هدف اصلی، تبیین اصول و مبانی حکمرانی الهی و ضرورت پایبندی به آن هم در سطح رهبری جامعه و هم در میان مردم است.

ایکنا _ اولین و اساسی‌ترین اصل در حکمرانی الهی که در متن خطبه جهادیه به آن اشاره شده، چیست؟

اصل اول این است که حاکم واقعی خداست و قدرت مطلق از آن اوست. حاکمیت از آن خداست و دست لطف و قدرت او همیشه بالای سر نیروهای جهانی است.

حضرت امیر(ع) در خطبه ۲۷ نهج‌البلاغه در مورد مواجهه با دشمن فرموده‌اند که نباید هیچ‌گاه، چه شب و چه روز، چه آشکار و چه پنهان، از دشمن غافل شد. باید پیش از آنکه دشمن به ما یورش آورد، ما به او بتازیم، زیرا ملتی که مورد حمله قرار گیرد، به خاک مذلت خواهد افتاد.

ایکنا _ در مورد اصول دیگری که در این خطبه از زبان حضرت امیر(ع) بیان شده است، بفرمایید.

اصل دوم که در خطبه اشاره شده است مسئله «عدم غفلت» است؛ عدم غفلت یعنی همواره هوشیار بودن نسبت به تحرکات دشمنان و نیروهای مخالف حق، چه در درون و چه در بیرون جامعه. اهمیت آن در این است که غفلت، راه را برای ضربه خوردن و شکست باز می‌کند.

اصل سوم این است که سازش و سستی در حکمرانی دینی ممنوع است. این اصل هم شامل رهبران جامعه می‌شود و هم مردم. امام علی(ع) در خطبه ۲۴ نهج‌البلاغه در مورد جنگ با اهل باطل به جان خود سوگند یاد می‌کنند که در جنگ با حق‌ستیزان و گمراهان، هرگز سازشکاری و سستی را روا نمی‌دارند.

پیام کلی حضرت در متن خطبه این است که از خدا بترسند، به‌سوی عذاب او پناه نبرند و در راه روشنی که خداوند نمایان کرده، با استقامت پیش بروند.

اصل چهارم ثبات قدم و لحظه‌ای غافل نشدن است. خداوند می‌فرماید: «إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ یَنْصُرْکُمْ؛ اگر خدا را یاری کنید، خداوند شما را یاری می‌کند.» این یعنی اگر دین خدا را یاری کنیم، دشمنان غالب نخواهند شد.

آیه شریفه 139 سوره مبارکه «آل عمران» به مؤمنان می‌گوید: «وَ لا تَهِنُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنینَ؛ هرگز سست نشوید و غمگین نشوید، زیرا شما برتر هستید، اگر به خدا و وعده‌هایش ایمان داشته باشید.» همچنین به شتاب کردن به‌سوی مغفرت الهی توصیه شده است: «وَ سارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ؛ و به‌سوی آمرزشی از پروردگارتان بشتابید.» (سوره آل عمران/ آیه 133)

ایکنا _ براساس تعالیم امام علی(ع) در مورد جهاد در مواجهه با دشمنان و استکبار جهانی، چه رویکردی باید اتخاذ کرد؟

باید با قدرت و قوت، با توکل به خداوند متعال و با تمام توان در این جهاد فی سبیل‌الله ایستادگی کرد و نگران مکر دشمنان نبود، زیرا خداوند بهترین مکرکنندگان است و مکر آن‌ها به خودشان باز خواهد گشت.