دَحوُالأَرْض در آینه وحی و روایات 

برای درک بهتر ماهیت و چیستی واقعه دحوالارض، ناگزیر باید به بررسی معنای ریشه‌ای «دحو» پرداخت. پژوهش در کاربردهای گوناگون ریشه «د ح و» در زبان عربی عصر نزول آشکار می‌کند که این ریشه، همزمان برای اشاره به چند مفهوم به‌کار می‌رفته است: نخست کوبیدن و چسباندن، پرتاب‌کردن، از جای کندن و غلتانیدن و پهن و گسترده‌شدن.

چنین به نظر می‌رسد که معنای آخر بر دیگر معانی چیره شده باشد؛ چراکه حاصل کوبیدن یا پرتاب‌کردن یک چیز، گستردگی آن است. ابن‌ابی‌الحدید مثالی ملموس از این معنا نقل کرده: «آن‌گاه که خمیر با کوبیدن‌های پیایی پهن و گسترده شود، گویند که دحو شده است.» از این رو، در ترکیب «دحوالارض»، به نظر می‌رسد «دحو» در همین معنا با «ارض» پیوند یافته است.

دحوالارض در روایات 

نگاه کلی روایات به دحوالارض چنین است که زمین در حالی‌که خداوند آن را نخست به شکل توده‌ای فشرده از رسوبات و کف آب‌های زیرین آفریده بود، از زیر کعبه (یا به تعبیر دقیق‌تر، از همان جایی که بعدها کعبه بر آن بنا شد) روی آب‌ها، یا بر پشت ماهی، یا حتی بر سطحی از نور گسترانیده شد.

زمان وقوع این حادثه نیز گوناگون گزارش شده است؛ برخی آن را در دو روز آغازین خلقت و پیش از آفرینش آدم می‌دانند؛ اما در روایات شیعی، این رویداد همزمان با فرود آدم از بهشت و فرستاده‌شدن کعبه به‌مثابه مایه رحمت برای او ذکر و حتی به‌طور مشخص‌تر، ۲۵ ذی‌قعده نامیده شده است. 

عناصر مشترک میان روایات گوناگون از این واقعه از این قرار است: 

گسترده‌شدن زمین بر سطح آب: همان که واژه «دحو» آن را می‌رساند. 

توجه روایات به این حقیقت که گسترانیده‌شدن زمین، رحمتی بزرگ از سوی پروردگار برای انسان بوده؛ مضمونی که در روایات شیعی با تصریح بیشتری قابل مشاهده است. 

تأکید بر اینکه دحوالارض از سرزمین مکه آغاز شده است. 

اشاره به زمانی خاص برای این رخداد، هرچند در تعیین آن اختلاف نظر وجود دارد و نگاه تطبیقی به باور گسترش زمین در فرهنگ‌های دیگر.

پدیده گسترش زمین را می‌توان در نگرش بعضی فرهنگ‌های دیگر به آفرینش زمین و سکونت انسان در آن نیز دنبال کرد. برای نمونه، در ایران باستان باوری رایج بوده است مبنی بر اینکه، جمشید از اهورامزدا خواست زمین را گسترده‌تر کند؛ زیرا جمعیت روزافزون مردم، گنجایش زمین را محدود کرده بود.

گزارش ابوریحان بیرونی از باور ایرانیان به دحوالارض را شاید بتوان بازتابی از همین اندیشه پنداشت. طبق این گزارش، جشن مهرگان با دحوالارض و نیز با جان‌دار شدن کالبدها برای ارواح همزمان شده است. به این ترتیب، میان آغاز حیات زمینی انسان و گسترش زمین، پیوندی آشکار برقرار می‌شود؛ پیوندی که هم از نظر مضمون (رحمت‌بودن دحو برای آدم) و هم از نظر زمانی، با پاره‌ای روایات اسلامی همسانی دارد.

با این حال، آنچه در فرهنگ اسلامی از گسترش زمین روی آب در ابتدای آفرینش گفته شده، با آنچه در فرهنگ ایرانی از گسترش زمین برای جایابی جمعیت بیشتر آمده، به دشواری قابل تطبیق مستقیم است. 

دحوالارض و اشارات قرآنی 

قرآن کریم در دو آیه، با به‌کار بردن تعبیر «دحو»، به اجمال به این موضوع پرداخته است: یکی در سوره نازعات (آیه ۳۰) و در مقام احتجاج با کافران درباره قیامت و دیگری در سوره شمس (آیه ۶) با واژه «طحو» که در مقام سوگند یاد کردن آمده است.

در هر دو مورد، استشهاد به امری است که مخاطبان آن را پذیرفته‌اند. از این رو، می‌توان دریافت که اعتقاد به دحوالارض در میان عرب پیش از اسلام نیز وجود داشته، هرچند نمی‌توان تفسیر دقیقی از باور آنان به دست داد. در آیه ۱۹ سوره نوح نیز از گستردن زمین با تعبیر «بسط» سخن رفته است. 

روایت شده، هنگامی که واژه «طحو» در آیه قرآن برای شاگردان ابن‌عباس ناآشنا بود، وی آن را برابر با «دحو» دانست. شایان ذکر است که میان معنای «دحو» در عربی و واژه «دها» در زبان عبری (که در سفر پیدایش و مزامیر به‌کار رفته) شباهتی وجود دارد.

برخی از تابعین بر این باور بودند که پایه‌گذاری کعبه در دوره‌هایی پس از آغاز زندگی زمینی آدم صورت گرفته است، در حالی‌که برخی دیگر پیدایش آن را مربوط به روزگاری بس دورتر، پیش از آفرینش زمین می‌دانستند. در این میان، گاه تصریح شده که گستردن زمین در آغاز خلقت از زیر کعبه بوده است. اندکی پس از عصر مفسران نخستین، روایاتی منتسب به اهل بیت‌(ع) نیز این مضامین را نقل کرد و در میان شیعیان پذیرفته شد. 

دحوالارض در اعتقادات شیعی 

در منابع شیعه، روز ۲۵ ذی‌قعده، تاریخ این رویداد شناخته می‌شود و با تأکید بر اینکه خداوند در این روز با فروفرستادن کعبه، رحمت خود را بر انسان نازل کرده، این روز ارزشی نمادین و جایگاهی والا یافته است. به این ترتیب، در فرهنگ شیعی، روز دحوالارض، آغاز زندگی زمینی انسان معرفی شده و با قرار گرفتن در کنار روزهای نمادینی چون ولادت و بعثت پیامبر(ص) و غدیر خم (که هر یک نماد حیات دوباره دینی بشرند) و با سفارش به روزه‌گرفتن در این روزها، ارجمندترین روزهای سال در نظر گرفته شده است.

روایتی نیز از ظهور امام زمان(عج) در روز ۲۵ ذی‌قعده خبر می‌دهد؛ حتی در دعایی که برای این روز وارد شده، میان جایگاه نمادین دحوالارض و آموزه‌های شیعی درباره انتظار فرج، آشکارا پیوند برقرار شده است. پس روز دحوالارض در کنار سه روز دیگر، در نظام فکری شیعی، نقطه‌ عطفی در تاریخ کلامی زندگی بشر دانسته شده و برای پیونددادن آغاز حیات انسان در این جهان با روزهای سرنوشت‌ساز هدایت او، به‌کار گرفته شده است.