توکل؛ رمز پایداری در کلام امام جواد(ع)

حجت‌الاسلام والمسلمین سیدنواب موسوی، مدرس حوزه علمیه در آستانه سالروز شهادت امام محمدتقی(ع) در یادداشتی که در اختیار رسانه‌ها قرار داده به «بررسی راهکارهای امام جواد(ع) برای عبور از بحران با محوریت توحید، ایمان و توکل» پرداخته است که متن این یادداشت را در ادامه می‌خوانیم؛

در روزگاری که کشور ما با جنگ تحمیلی، فشارها و حوادث سنگین روبه‌روست، بیش از هر زمان دیگری نیازمند بازگشت به سرچشمه‌های ناب هدایت اهل‌بیت(ع) علیهم‌السلام هستیم. وجود نورانی امام جواد(ع)، همچون دیگر معصومین، اسوه و الگوی زندگی مؤمنانه است و یکی از مهم‌ترین وظایف ما در چنین شرایطی، تطبیق مسائل امروز با رهنمودهای نورانی ایشان و یافتن راهکارهای عملی برای ایستادگی، آرامش و نجات است.

یکی از بنیادی‌ترین راهکارهایی که در کلام امام جواد(ع) جلوه‌گر شده، مسئله‌ توحید و ایمان توحیدی است؛ یعنی اعتماد حقیقی به خدای متعال، توکل بر او و باور به این حقیقت که در همه فراز و نشیب‌ها، تنها تکیه‌گاه واقعی انسان، ذات مقدس پروردگار است.

امام جوادالائمه(ع) در روایتی می‌فرمایند: «كَيْفَ يُضَيَّعُ مَنِ اللَّهُ كَافِلُهُ وَ كَيْفَ يَنْجُو مَنِ اللَّهُ طَالِبُهُ وَ مَنِ انْقَطَعَ إِلَى غَيْرِ اللَّهِ وَكَلَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ؛ چگونه گمراه و درمانده خواهد شد کسی‌که خداوند سرپرست و متکفل اوست؟ و چگونه نجات می‌یابد کسی‌که خداوند طالب اوست؟ و هرکس از خدا قطع امید کند و به غیر او پناه ببرد، خداوند او را به همان واگذار می‌کند» و نیز فرمودند: «الثِّقَةُ بِاللَّهِ ثَمَنٌ لِكُلِّ غَالٍ، وَ سُلَّمٌ إِلَى كُلِّ عَالٍ؛ اعتماد و توکل بر خدا، بهای هر چیز گران‌قدر و نردبان رسیدن به هر مقام بلند و رفیع است.»

براساس این نگاه، یکی از مهم‌ترین اصول سبک زندگی مؤمنانه، ایمان، اعتماد و توکل به خدای متعال است. ما به‌عنوان یک جامعه مسلمان، عمیقاً به سنت‌های الهی و قوانین حاکم بر نظام هستی باور داریم؛ یقین داریم که بدون اذن و اراده‌ی خداوند، حتی برگی از درخت نمی‌افتد. به‌ویژه در میدان مقاومت و استقامت در برابر دشمنان نیز معتقدیم که بدون نصرت و یاری الهی، هیچ حرکتی به سرانجام نخواهد رسید.

اگر فردی یا جامعه‌ای همه قدرت‌های مادی، امکانات ظاهری و ابزارهای پیچیده نظامی را در اختیار داشته باشد، اما از خداوند بریده و از نصرت الهی محروم باشد، سرنوشتی بهتر از فرعون، نمرود و قارون نخواهد داشت. در مقابل، اگر خداوند یاور جامعه‌ای مؤمن باشد و دست نصرت او همراه آن ملت قرار گیرد، هیچ قدرتی توان ایستادگی در برابر آن را نخواهد داشت و سرانجام دشمن، شکست خواهد بود.

ماجرای طبس و نیز حادثه اخیر اصفهان، نمونه‌های کوچکی از همین باور عمیق و روشن است؛ باوری که ریشه در ایمان به یاری خداوند و حاکمیت اراده او بر همه معادلات دارد.

البته توکل که در کلام نورانی امام جواد(ع) مورد تأکید قرار گرفته، مقدمات و زمینه‌هایی دارد. اما پیش از پرداختن به آن مقدمات، خوب است از آیات نورانی قرآن کریم چراغ راه بگیریم. هر مکتبی براساس جهان‌بینی خود، تکیه‌گاهی برای پیروانش معرفی می‌کند و قرآن کریم، خداوند را به‌عنوان استوارترین و مطمئن‌ترین تکیه‌گاه معرفی می‌کند، زیرا قدرت او بی‌نهایت است و بر هر چیز تواناست. همه قدرت‌ها از او سرچشمه می‌گیرند. او مهربان‌ترین مهربانان است و همه صفاتی که برای یک تکیه‌گاه تزلزل‌ناپذیر لازم است، تنها در او جمع است.

از همین رو، قرآن کریم در آیات مختلف از جمله آیه ۱۷۳ سوره آل‌عمران: «وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ» و در آیه ۸۱ سوره نسا  «وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا» و در آیه ۶۱ انفال «وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ»، ۲۲۷ شعرا «وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ» و آیه ۳ سوره طلاق «وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ» انسان را به توکل بر خدا فرا می‌خواند.

در چنین روزهایی، بازخوانی این معارف نورانی، تنها یک توصیه اخلاقی نیست؛ بلکه راهبردی اساسی برای حفظ آرامش، امید، پایداری و پیروزی است. جامعه مؤمن، هرچه بیشتر دل به خدا بسپارد، اعتمادش به وعده‌های الهی افزون‌تر می‌شود و با استقامت بیشتری در مسیر حق باقی می‌ماند.

راغب در مفردات در معناى توكل می‌گويد: «تَوَكلْتُ عَلَيهِ بِمَعْنَى اعتمدته» از پيامبر اكرم(ص) نقل شده كه فرمود: «از جبرئيل در معناى توكل پرسيدم جواب داد: الْعِلْمُ بِأَنَّ الْمَخْلُوقَ لَا يضُرُّ وَ لَا ينْفَعُ وَ لَا يعْطِي وَ لَا يمْنَعُ وَ اسْتِعْمَالُ الْيأْسِ مِنَ الْخَلْقِ فَإِذَا كانَ الْعَبْدُ كذَلِك لَا يعْمَلُ لِأَحَدٍ سِوَى اللَّهِ وَ لَمْ يرْجُ وَ لَمْ يخَفْ سِوَى اللَّهِ وَ لَمْ يطْمَعْ فِي أَحَدٍ سِوَى اللَّهِ فَهَذَا هُوَ التَّوَكلُ؛ علم به اينكه مخلوق ضرر و نفع نمی‌‌تواند برساند و بخشنده و منع‌كننده نمی‌‌باشد، و به‌كلی‌ از مخلوق نااميد بايد شد، چون بنده چنين شد برای‌ كسی‌ جز خدا عمل نمی‌‌كند، و طمع بغير از خدا به كسی‌ ندارد، پس اين توكل است».[مشكاة‌الأنوار، ص۲۴۱ ] 

توکل بر خدا؛ شرط پیروزی و نصرت الهی

حضرت امام رضا(ع) در تفسیر حد توکل فرمودند: «این است که با داشتن خدا از هیچ کس، خوف و ترس نداشته باشی.» (امالی صدوق، ص۲۴۰)

قرآن کریم در آیه سوم سوره طلاق می‌فرماید: «وَمَن يَتَوَكَّلْ عَلَى ٱللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ؛ هر که بر خدا توکل کند، خدا او را کافی است».

رهبر شهید ایران با استناد به این آیه، دو شرط اساسی برای تحقق اثر توکل بیان می‌کنند: ۱. شرط ذهنی: اعتماد به صدق وعده الهی

باید به صدق و قاطعیت وعده‌های الهی ایمان داشته باشیم و این باور که «چه کسی از خدا راستگوتر است؟» (نساء: ۱۲۲) در دل ما راسخ باشد. بدون این باور، توکل واقعی حاصل نمی‌شود.

سوءظن به خداوند، که در آیه ۴۰ سوره حج مذمت شده است، مانع این حسن ظن و یقین به وعده‌های الهی است.

۲. شرط عملی: برداشتن گام‌های خودی

توکل به معنای انفعال و دست روی دست گذاشتن نیست. خداوند بخشی از کار را به خود انسان واگذار کرده است. «نه اینکه در خانه بنشینیم و بگوییم «چه بسیار گروه اندکی که به اذن خدا بر گروه بسیاری پیروز شدند» (بقره: ۲۴۹)؛ بلکه بخشی از تلاش بر عهده ماست.»

هر معجزه‌ای، برای رخ دادن، نیازمند دو پیش‌شرط است: اول، ایمان به آن معجزه (به اذن خدا) و دوم، فراهم کردن مقدمات آن به سهم خودمان.

مقام معظم رهبری (مدظله العالی) از حماسه مردم در دفاع مقدس اخیر با تعبیر «بعثت معجزه‌گون» یاد کردند. در این حماسه، مردم مسلمان ایران، با تأسی به کلام امام جوادالائمه(ع)، به خداوند متعال توکل کردند. آن‌ها با داشتن شرط ذهنی (ایمان به صدق وعده الهی) و انجام شرط عملی (حضور مستمر و پرشور در میادین)، توکل خود را به منصه ظهور رساندند.

نتیجه این توکل، مشاهده نصرت الهی بود. دو قدرت اتمی و هسته‌ای، بیش از هفتاد شب در برابر عظمت ایمان و استقامت این مردم زانو زدند و با شکست مواجه شدند.

به فرموده امام جوادالائمه(ع) و بیان رهبر شهید(رضوان الله تعالی علیه)، تا زمانی‌که این ملت متکی به قدرت ایمان و توکل باشد، در تمام عرصه‌ها فاتح و پیروز خواهد بود.