بزرگ‌ترین نیاز شعر آیینی، آگاهی و دانش بیشتر شاعران است

عباس ساعی، شاعر و منتقد ادبی، در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان رضوی، اظهار کرد: در مواجهه با شعر، دو نظریه مطرح است. گروهی معتقدند شعر صرفاً در پی آفرینش زیبایی است و فاقد هرگونه پیام و هدف مشخص است؛ در مقابل، گروهی دیگر شعر را ابزاری برای دستیابی به اهداف متعالی می‌دانند. طرفداران شعر آیینی و کسانی که این گونه ادبی را به رسمیت می‌شناسند، پیرو نظریه دوم هستند؛ زیرا شعر را دارای هدف می‌دانند و طبیعتاً دین و مذهب از متعالی‌ترین اهداف زندگی به شمار می‌روند.

وی با اشاره به اینکه شعر آیینی مفهومی فراتر از یک شعر صرفاً دینی را دنبال می‌کند، بیان کرد: هرچند اشعاری که به‌صورت عام به دین و مباحث دینی می‌پردازند نیز می‌توانند در زمره شعر آیینی قرار گیرند، اما شاخصه‌ای که شعر آیینی را از شعر دینی متمایز می‌کند، پرداختن به مؤلفه‌های هویتی تشیع است. اشعار آیینی معطوف به موضوعاتی هستند که جنبه هویتی دارند. برای مثال، بسیاری از اشعاری که درباره امامت، اولیای الهی و ائمه اطهار(ع) سروده می‌شوند، در دایره شعر آیینی قرار می‌گیرند.

این شاعر آیینی با تأکید بر حضور گسترده شعر آیینی در جامعه تصریح کرد: بخشی از اقبال عمومی به شعر آیینی را می‌توان نتیجه فضای جامعه انقلابی و حاکمیت اسلامی دانست. طبیعی است که در یک جامعه اسلامی، ارزش‌های دینی مورد توجه قرار گیرند و پدیدآورندگان آثار مرتبط با این ارزش‌ها نیز تشویق شوند. هنگامی که تقاضا برای شعر آیینی افزایش می‌یابد، شاعران نیز به سرودن این نوع اشعار گرایش پیدا می‌کنند.

وی درباره تکرار مضامین و تصاویر آشنا در شعر آیینی اظهار کرد: اگر شناخت کافی از شعر آیینی داشته باشیم و با آن مأنوس شویم، با گستره وسیعی از نوآوری، خلاقیت و بدعت‌های ادبی در این حوزه مواجه خواهیم شد. مضامین تازه فراوانی در شعر آیینی وجود دارد و هرگز به پایان مفاهیم آیینی نخواهیم رسید.

ساعی با اشاره به اینکه مضامین آیینی هرگز کهنه و تکراری نمی‌شوند، گفت: آثار برجسته آیینی گواه تنوع فراوان این مضامین هستند. البته گاهی برخی شاعران دچار تقلید در مضامین شعری می‌شوند که این مسئله به ضعف بنیه ادبی شاعر بازمی‌گردد، نه به پایان یافتن ظرفیت‌های شعر آیینی. شاعران آیینی معمولاً به موضوعات دینی و مذهبی باور عمیق دارند و همین باور و توجه، در زبان شعر آنان جاری شده و آثار هنری ارزشمندی را پدید می‌آورد.

وی درباره پیوند دغدغه‌های انسان معاصر با مفاهیم دینی در شعر آیینی تصریح کرد: تلاش‌هایی در این زمینه صورت گرفته است، اما همچنان نیازمند توجه بیشتر شاعران هستیم. در واقع، گرایش شعر آیینی به سمت تجربه زیسته و مسائل زندگی را می‌توان یکی از آرمان‌های این حوزه دانست. همچنین برخی شاعران هنوز شعر آیینی را به‌عنوان یک حوزه جدی ادبی تلقی نمی‌کنند. این نگاه گاه ناشی از پذیرش نداشتن این نوع شعر و گاه ناشی از باور نداشتن به اهداف متعالی آن است.

ساعی با بیان اینکه برخی شاعران تازه‌کار بدون تخصص کافی صرفاً به سرودن شعر آیینی می‌پردازند، اظهار کرد: برگزاری جشنواره‌های متعدد شعر دارای نقاط قوت و ضعف است. یکی از مزیت‌های این جشنواره‌ها ایجاد انگیزه، تلنگر و فرصت طبع‌آزمایی برای شاعران است؛ اما از آسیب‌های آن می‌توان به حضور افرادی اشاره کرد که بدون مهارت و استعداد کافی وارد این عرصه می‌شوند.

این منتقد ادبی افزود: اشعار آیینی را می‌توان به بخش‌ها و گونه‌های مختلف تقسیم کرد. بخشی از این اشعار صرفاً به موضوعات آیینی می‌پردازند، بخشی در پی اهداف متعالی هستند و بخشی دیگر در قالب نوحه و مرثیه قرار می‌گیرند. در واقع، شعر مذهبی دارای شاخه‌های متنوعی است، اما نباید هیچ‌یک از آنها را خارج از دایره شعر آیینی دانست.

ساعی درباره ایجاد تعادل میان شاعرانگی و محتوای شعر گفت: جنس شعر آیینی با متون دیگر، از جمله مقالات علمی، متفاوت است. در شعر، بُعد هنری و شاعرانگی از اهمیت بالایی برخوردار است. بازتاب رخدادهای اصیل و واقعیت‌های ناب از مهم‌ترین انتظارات مخاطبان از شعر آیینی است، اما همین بُعد شاعرانه است که مخاطب را به این آثار جذب می‌کند.

وی افزود: اگر شعر آیینی صرفاً بر پایه محتوا و بدون توجه به جنبه‌های هنری سروده شود، از ارزش شاعرانگی آن کاسته خواهد شد. در حالی که شعر آیینی متعالی نیازمند تلفیق هم‌زمان محتوا و هنر است و چه‌بسا در برخی موارد، بُعد هنری و شاعرانگی از اهمیت بیشتری نیز برخوردار باشد.

این منتقد ادبی درباره مهم‌ترین نیاز امروز شعر اظهار کرد: بزرگ‌ترین نیاز شعر، به‌ویژه شعر آیینی، آگاهی، دانش و اطلاعات بیشتر شاعران است. برخی شاعران با وجود برخورداری از استعداد بالا، به اندازه کافی در حوزه تخصصی خود مطالعه نمی‌کنند و نتیجه این کمبود را می‌توان در آثار آنان مشاهده کرد. برای نمونه، بسیاری از شاعران هنگام سرودن درباره امام علی(ع) تنها به گفت‌وگوی ایشان با چاه اشاره می‌کنند و در شعر مربوط به امام رضا(ع) نیز اغلب به کبوتر و آهو بسنده می‌شود.

وی با تأکید بر اینکه شاعر آیینی زمانی به اوج می‌رسد که شناختی عمیق از شخصیت‌های بزرگ دینی به دست آورد، گفت: همه فعالیت‌های فرهنگی و هنری دارای نقاط قوت و ضعف هستند. یکی از مزیت‌های حوزه هنر، حضور صاحب‌نظران متعدد است که در صورت بهره‌گیری از دیدگاه‌های پیشکسوتان و مشورت با آنان، می‌توان کاستی‌های آثار را تا حد زیادی کاهش داد.