«مُحرم مسئولیت» تأملی بر رسالت هیئتها و مداحان در روزگار آزمون
امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند آن هستیم که هیئتها علاوه بر حفظ هویت و سنتهای ارزشمند خود، نقش تاریخی و اجتماعی خویش را نیز ایفا کنند؛ نقشی که در آن محوریت امام حسین(ع) بر محوریت افراد و مجموعهها غلبه داشته باشد و دغدغه اصلی، انجام تکلیف در قبال جامعه باشد، نه صرفاً حفظ چارچوبهای معمول و مرسوم.
محرم امسال با بسیاری از سالهای گذشته تفاوت دارد. بیش از 110 شب است که مردم بعد از شهادت امام شهیدشان همچنان در خیابانها و میادین به تعبیر قائد شهید مبعوث شده و ایستادگی میکنند.
با آمدن محرم و ایام عزاداری سید و سالار شهیدان، این حضور در خیایانها و تجمعات مردمی رنگ و بوی حسینی گرفته و در سطح شهر در کنار تجمعات، المانها موکبها و شمایل و خیمههای عزای حضرت اباعبدالله(ع) نیز در کنار تصاویر رهبر شهید دیده میشود.
در چنین شرایطی فعالیت و نقش هیئتهای مذهبی و مداحان اهل بیت(ع)، بیش از گذشته اهمیت دارد و مورد توجه قرار میگیرد. باید با انصاف گفت که در سراسر کشور، هزاران هیئت، مداح، خادم و جوان هیئتی از همان ابتدا با تمام توان پای کار آمدهاند. بسیاری از خیابانها، میادین و محلات به برکت حضور همین نیروهای مردمی رنگ و بوی حسینی گرفته و شور و شعور عاشورایی در جامعه جریان یافته است. اما آیا ظرفیت عظیم هیئتهای مذهبی و چهرههای شاخص مداحی همدان، متناسب با شرایط ویژه کشور به میدان آمده است؟
شهید مرتضی مطهری در تحلیل نهضت عاشورا بارها تأکید کردند که اگر عاشورا تنها به گریه و عزاداری محدود شود و از پیام اجتماعی و حیاتبخش خود فاصله بگیرد، از فلسفه اصلی خویش دور خواهد شد. از نگاه ایشان، قیام سیدالشهدا(ع) یک حرکت برای احیای مسئولیت اجتماعی مسلمانان بود. بنابراین، عزاداری حسینی نیز باید بتواند جامعه را نسبت به مسئولیتهای زمانه خود بیدار کند و این مأموریت امسال نیز بهصورت ویژه در سطح کشور ما وجود دارد.
رهبر شهید انقلاب نیز طی سالهای متمادی در دیدارهای مداحان و فعالان هیئتی، هیئت را کانون جهاد تبیین، پایگاه امیدآفرینی و سنگر فرهنگی انقلاب معرفی کردهاند و بارها بر نقش اجتماعی و تمدنی هیئت تأکید داشتهاند. از این منظر، هیئت موفق هیئتی است که بتواند نیازهای روز جامعه را تشخیص دهد و متناسب با آن نقشآفرینی کند. امسال نیز بسیاری از نهادهای مرتبط با هیئتها با تکیه بر همبستگی ملی، امیدآفرینی، حضور اجتماعی و توجه به شرایط خاص کشور فعالیتهای خودر ا دنبال میکنند.
بر همین اساس شاید بتوان گفت که انتظار بخشی از مردم همدان از مداحان مشهور و هیئتهای اثرگذار این بود که در کنار برگزاری جلسات سنتی و ارزشمند خود، ظرفیتشان را به میدانهای عمومی شهرها، اجتماعات مردمی و برنامههای فراگیر اختصاص دهند؛ بهویژه در شرایطی که جامعه بیش از هر زمان دیگری نیازمند نمایش وحدت، انسجام و روحیه مقاومت بود، برنامههای منسجمی و متحدی را با یکدیگر به اجرا بگذارند.
اگر این شبها دوری در خیابانهای شهر همدان بزنیم، تنوع مراسم، برپایی غرفهها و موکبهای عزاداری بیش از پیش است، اما یک برنامه منسجم و محوری و مبتنی بر چهارچوب عزاداری را کمتر میبینیم، در هر میدان چندین جایگاه برای اقامه عزا برپا شده و این پراکندگی ضمن اینکه نمادی از انسجام را معرفی نمیکند به مردم عزادار حاضر در میدان اجازه بهرهمندی مناسب از آیین عزاداری سیدالشهدا(ع) را نمیدهد، مردمی که امسال رسالت خود را بودن در میدان میدانند نه صرفاً حضور مخلصانه در کنجی از حسینیه و مسجد که به گریه و اقامه عزا بپردازند.
البته باید به یک واقعیت مهم نیز توجه کرد. هیچکس منکر این نیست که بخش اصلی و اصیل عزاداری حسینی در فضای هیئت، مسجد و حسینیه بهتر و کاملتر محقق میشود. سخنرانی، تبیین معارف، روضه، سینهزنی منظم و ارتباط عمیق عاطفی میان مداح و مخاطب، همه در محیطی که سالها برای آن سرمایهگذاری شده، مخاطبان ثابت و همراه دارد و زیرساختهای لازم در آن فراهم است، کیفیت بالاتری پیدا میکند.
طبیعی است که یک مداح در هیئت خود، مخاطبانی دارد که اشعار را میشناسند، با نوحهها همراهی میکنند، پاسخ میدهند، همخوانی میکنند و آن شور و ارتباط دوسویهای که لازمه یک مجلس پررونق است، راحتتر شکل میگیرد. سیستم صوتی مناسب، نظم اجرایی و فضای آشنای هیئت نیز به تأثیرگذاری بیشتر برنامه کمک میکند. بنابراین، بحث بر سر کنار گذاشتن هیئتها و انتقال کامل مراسم به خیابانها نیست.
اما مسئله اینجاست که هر زمانهای اقتضائات خود را دارد. گاهی رسالت اصلی آن است که هیئت در محل خود مستقر باشد و مردم را به سمت خود جذب کند؛ اما گاهی شرایط بهگونهای است که این هیئت است که باید از محدوده همیشگی خود فراتر برود و به متن جامعه بیاید.
شاید بتوان گفت در چنین شرایطی، معیار اصلی این نیست که هر هیئت چه تعداد مخاطب را در فضای اختصاصی خود گرد آورده است؛ بلکه این است که ظرفیتهای موجود تا چه اندازه در خدمت نیاز عمومی جامعه قرار گرفتهاند. گاهی رسالت حسینی اقتضا میکند که از برخی عادتهای تشکیلاتی، از برخی مرزبندیهای مرسوم و حتی از بخشی از تعلق خاطر به جمع محدود خود عبور کنیم و به میدان بزرگتری قدم بگذاریم؛ میدانی که مخاطب آن نه فقط اعضای یک هیئت، بلکه همه مردم شهر هستند.
گاهی این نگرانی شکل میگیرد که مبادا برخی از ما خواسته یا ناخواسته بیش از آنکه به «هیئت انقلاب» بیندیشیم، به «هیئت خودمان» بیندیشیم؛ بیش از آنکه دغدغه میدان اجتماعی را داشته باشیم، نگران محدوده مخاطبان ثابت خود باشیم. البته این نقد متوجه همه نیست و انصاف حکم میکند که از بسیاری از مداحان و هیئتداران دغدغهمند که از قالبهای مرسوم عبور کرده و در متن جامعه حاضر شدهاند، قدردانی کنیم.
اما واقعیت آن است که سرمایه اجتماعی هیئتها متعلق به یک مجموعه خاص نیست؛ این سرمایه متعلق به مردم و متعلق به جریان حسینی است. هرچه این سرمایه بیشتر در خدمت وحدت عمومی، امید اجتماعی و انسجام ملی قرار گیرد، به رسالت تاریخی خود نزدیکتر خواهد شد.
محرم و صفر امسال میتواند فرصتی برای بازاندیشی در کارکردهای هیئت باشد. شاید لازم باشد از خود بپرسیم اگر امروز حضرت زینب(س)، حضرت ابوالفضل(ع) و یاران سیدالشهدا(ع) در میان ما بودند، آیا تنها به برگزاری مراسم در مکانهای محدود اکتفا میکردند یا در متن جامعه، در کنار مردم و در قلب تحولات اجتماعی حضور فعالتری داشتند؟
هیئت حسینی زمانی بیشترین شباهت را به مکتب عاشورا پیدا میکند که بتواند هم اشک را حفظ کند و هم آگاهی را؛ هم سنت را پاس بدارد و هم نیاز زمان را بشناسد؛ هم روضه را زنده نگه دارد و هم در بزنگاههای تاریخی، پرچمدار وحدت و امید مردم باشد.
محرم امسال، بیش از هر زمان دیگری، محرم مسئولیت است.
انتهای پیام
