نگاهی به تنوع آیینهای ماه محرم در مناطق مختلف خراسانرضوی
یک خراسانپژوه گفت: یکی از مهمترین ویژگیهای عزاداری در خطه خراسان، تنوع آیینهای عزاداری است که به دلیل تنوع قومیتها، زبانها و همچنین تنوع اقلیم و جغرافیا، نوع و شیوههای آیینهای عزاداری در ماه محرم را تحت تأثیر خود قرار میدهد.
هاشم حسینی، خراسانپژوه، در گفتوگو با ایکنا از خراسانرضوی، با اشاره به اینکه زبان، بیان، شکل، ساختار و شیوه برگزاری مراسم و آیینهای ماه محرم در مناطق مختلف خراسانرضوی از هر منطقه و حوزه فرهنگی و تاریخی دیگر در ایران متنوعتر است، اظهار کرد: وجود اقوام فارس، تات، ترک، کرد کرمانج، بلوچ، عرب و حتی ترکمن در جغرافیای خراسانرضوی از جلوههای مهم تنوع فرهنگی این استان است.
وی ادامه داد: این تنوع فرهنگی و اقلیمی حتی باعث تنوع و تکثر در غذاهای نذری شده و ما در این استان شاهد تهیه و توزیع نذورات با نوعی از شبکه اجتماعی بهنام «تعاون و همیاری» در برگزاری این مراسم هستیم. مهمترین شبکه اجتماعی که دارای بافت و ساختار مردمی است، هیئتهای عزاداری هستند که به لحاظ گستردگی شامل هیئتهای عزاداری شهری با زیرمجموعههای هیئتهای عزاداری محلات میشوند. در مشهد مقدس نیز هیئتهای عزاداری در چهار محله نوغان، بالاخیابان، پایینخیابان و سرشور فعالیت داشتند و هر یک از این محلات نیز دارای چندین هیئت عزاداری با نام حسینیهها و تکیههای متعدد بودند.
حسینی افزود: در کنار هیئتهای عزاداری محلات چهارگانه مشهد، محلاتی نیز وجود داشت که به دلیل اسکان مهاجران از دیگر بلاد و شهرهای ایران و حتی خارج از ایران، هیئتها بهنام آن شهرها نامگذاری شده بودند و هر کدام حسینیه و تکیه ویژه خود را داشتند. از جمله این هیئتها میتوان به تکیه کشمیریها، نجفیها، کربلاییها، هراتیها، قندهاریها و نیز تکیه کرمانیها، اردکانیها، تبریزیها، تهرانیها و دیگر شهرها اشاره کرد.
وی با بیان اینکه مشهد، که بارگاه ملکوتی حضرت علیبنموسیالرضا(ع) را در خود جای داده است، مهمترین کانون تبلور عشق و ارادت به خاندان اهلبیت(ع) بهشمار میرود، اظهار کرد: این شهر در ماههای محرم و صفر از شور، التهاب، شیدایی و شیفتگی خاصی برخوردار است. نام مشهد مقدس از دو جنبه دارای قداست است؛ نخست، تقدس از بعد فضا و مکان که محل شهادت حضرت علیبنموسیالرضا(ع) است و دوم، تقدس از بعد زمان و وقت که حضور در این مکان را برای لحظهلحظه زائران مقدس میکند. چه زمان و لحظهای مقدستر از ایام شهادت سرور و سالار شهیدان، حضرت اباعبدالله الحسین(ع)، آن هم در مکانی مقدس همچون مشهد و در جوار حضرت رضا(ع).
حسینی بیان کرد: بیجهت نیست که به تواتر از زبان ائمه معصومین(ع) نقل شده است که مراسم سوگواری و عزای سالار شهیدان در کربلا و سایر قبور و مشاهد مشرفه و مکانهای مقدس منسوب به این خاندان، فضیلت ویژهای دارد.
وی افزود: فلسفه این عزاداری و زیارت آن است که انسان وجود خود را در دو بعد مکانی و زمانی به ابدیت متصل میکند، حدیثی از حضرت رسول اکرم(ص) نقل کرد که فرمودند: «إنَّ لِرَبِّکُم فی أیّامِ دَهرِکُم نَفَحاتٍ ألا فَتَعَرَّضوا لَها»؛ در ایام زندگی شما، فرصتهای مناسبی از سوی خداوند فراهم میشود، پس بکوشید از آن فرصتها بهره ببرید. چه زمان و فرصتی مناسبتر از ایام محرم و صفر که ما در پیشگاه حضرت علیبنموسیالرضا(ع) به زائران و عزاداران این خاندان خدمت کنیم.
این خراسانپژوه با اشاره به اینکه خادمان حضرت علیبنموسیالرضا(ع) در بخشهای مختلف خدماترسانی این استان، ایام ماه محرم و شهادت حضرت اباعبدالله الحسین(ع) را همراه با ایام ماه صفر، که مصادف با رحلت حضرت رسول اکرم(ص)، شهادت امام حسن مجتبی(ع) و شهادت حضرت رضا(ع) است، به مصداق حدیث نبوی «نفحات دهرکم» فرصتی ارزشمند برای خدمترسانی میدانند، گفت: این ایام، زمان مناسبی برای خدمت در فضایی مقدس بهنام مشهدالرضا است.
وی ادامه داد: به طور کلی، برگزاری مراسم عزاداری در ایران فرهنگی، با وجود تنوع اقلیم و جغرافیا، دارای یک شاکله کلی است که میتوان آن را در سه مرحله تقسیمبندی کرد. نخستین مرحله، برگزاری آیین استقبال از ماه محرم است که در خراسان و مشهد از آن با عنوان «پیشواز» یاد میشود. این مرحله شامل آمادگی روحی و معنوی با نیت خالصانه عزاداری، پوشیدن جامه مشکی و همچنین آمادهسازی فضاها و مکانهای عزاداری است. این اقدامات شامل نظافت حسینیهها و تکایا، آماده کردن اسباب و لوازم مورد نیاز و تهیه مایحتاج برگزاری مراسم با شیوه همیاری و تعاون در چارچوب فرهنگ یاریگری است؛ فرهنگی که ریشهای عمیق در تاریخ اجتماعی، سیاسی و فرهنگی ایران و آموزههای دین مبین اسلام دارد.
وی دومین مرحله از برگزاری مراسم عزاداری پیش از فرارسیدن ماه محرم را سیاهپوش کردن و نصب کتیبهها، پرچمها و بیرقهای عزاداری در فضاهای داخلی هیئتها، حسینیهها و تکایا و نیز در فضاهای بیرونی و پیرامونی دانست و گفت: سومین مرحله از برگزاری مراسم عزاداری پیش از فرارسیدن ماه محرم، برگزاری آیین علمبندان است که به دلیل اهمیت آن در سراسر ایران و از جمله در استان خراسان، خود به مراسمی با آداب و رسوم ویژه تبدیل شده است.
حسینی افزود: یکی از مهمترین موضوعات آیین علمبندان، نذری کردن پارچههای علم توسط بانوان و دختران است. این نذورات با نیتهایی همچون شفای بیماران، عاقبتبهخیری فرزندان، تولد نوزاد، بختگشایی دختران و دیگر حاجات انجام میشود.
وی با بیان اینکه جدا از آیین علمبندان که در تمامی مناطق خراسان رواج دارد، در تعدادی از شهرستانهای این استان از جمله گناباد، بجستان، کاشمر، فیضآباد، مهولات، بردسکن و خلیلآباد نیز مراسم نخلبندان برای آمادهسازی نخل جهت نخلگردانی در روزهای تاسوعا و عاشورای حسینی برگزار میشود، اظهار کرد: در برگزاری مراسم علمبندان و نخلبندان، حضور سادات، بزرگان، ریشسفیدان و خانوادههای شهدا بهعنوان تکریم و پاسداشت آنان از اهمیت ویژهای برخوردار است.
این خراسانپژوه دومین مرحله از برگزاری مراسم و آیینهای عزاداری را ورود به ماه محرم و آغاز رسمی این ماه دانست که از شب اول تا شب دهم محرم برگزار میشود و تصریح کرد: در این ده شب، هر شب بهنام یکی از شهدای واقعه کربلا نامگذاری شده و در بیان سجایای اخلاقی، رفتاری و معرفتی آن شهید، خطیب به ایراد سخنرانی میپردازد. معمولاً همان خطیب در نقش روضهخوان نیز روضهای قرائت میکند و پس از آن ذاکر اهلبیت(ع) به ذکر مصیبت و مداحی میپردازد. در پایان نیز مداح با استفاده از اشعار شاعران آیینی، اشعاری را در قالب سینهزنی اجرا میکند.
وی گفت: به دلیل اهمیت، نقش و جایگاه والای شهر مشهد در برگزاری مراسم ماههای محرم و صفر، شاعران آیینی این خطه و همچنین خطیبان، روضهخوانان و مداحان این استان و شهر مقدس مشهد، همواره از رتبه، جایگاه و اهمیت ملی برخوردار بودهاند.
انتهای پیام
