بازی آزاد؛ کلید طلایی شکوفایی خلاقیت در کودکان + فیلم

فرارسیدن تعطیلات تابستان و اوقات فراغت، نقطه عطفی در زندگی کودکان است. این روز‌های طولانی و بی‌برنامه، نه فقط فصلی برای استراحت، که فرصتی طلایی برای شکوفایی استعدادها، کشف علایق و ساختن خاطراتی ماندگار به شمار می‌رود. با این حال، تهدید خاموش «بی‌حوصلگی» و گرفتار شدن در دام سرگرمی‌های بی‌هدف، جدی‌ترین چالش پیش روی این دوران است.

در این میان، نقش والدین از یک ناظر صرف فراتر رفته و به معماری ماهرانه زمان تبدیل می‌شود. توجه عمیق به اوقات فراغت، یعنی پل زدن میان شادی و رشد؛ جایی که بازی‌های خلاقانه، ورزش، هنر و حتی لحظات سکوت و تفکر در کنار هم، شخصیت فردای کودک را می‌سازند. غفلت از این سرمایه ارزشمند، نه تنها به هدررفت زمان می‌انجامد، بلکه می‌تواند زمینه‌ساز دلزدگی، انفعال و وابستگی به ابزار‌های دیجیتال شود. پس بیایید تابستان را به باغستانی از تجربه‌های ناب تبدیل کنیم؛ جایی که هر کودکی، با راهنمایی آگاهانه والدین، نسیم شادابی زندگی را تا اعماق وجودش احساس کند و برای سالی پر از تلاش، انرژی تاز‌ه‌ای بیاندوزد.

خبرگزاری ایکنا بنابر رسالت آگاهی‌بخشی به خانواده‌ها به ویژه والدین، درس‌گفتارهایی را در رابطه با همین موضوع تهیه کرده است که شیما قبا، روانشناس کودک به آن می‌پردازد. درس‌گفتار دوم به «بازی آزاد» می‌پردازد.

منظور از بازی آزاد، زمانی است که کودک بدون هیچ دستورالعمل مشخصی، به بازی با یک اسباب‌بازی یا وسیله ساده می‌پردازد و زمان خود را به شیو‌ه‌ای خودجوش سپری می‌کند. همچنین خلاقیت را می‌توان توانایی استفاده از روش‌های غیرمعمول در مواجهه با موقعیت‌های معمولی تعریف کرد.

بسیاری از والدین گمان می‌کنند که تهیه اسباب‌بازی‌های گران‌قیمت و لوکس، به طور خودکار موجب رشد خلاقیت فرزندانشان می‌شود و همواره در پی تأمین وسایل پرهزینه و پیچیده هستند. اما در حقیقت، وسایل بسیار ساده‌تری وجود دارند که ظرفیت بیشتری برای پرورش خلاقیت کودکان دارند. برای نمونه، به جای اسباب‌بازی‌های عجیب و گران، یک جعبه مقوایی خالی یا یک توپ ساده، می‌تواند زمینه‌ساز خلاقیتی بسیار غنی‌تر باشد.

معمولاً وقتی اسباب‌بازی را در اختیار کودک قرار می‌دهیم، شیوه استفاده از آن را نیز برایش توضیح می‌دهیم. اما اگر به ویژه برای کودکان خردسال، اجازه دهیم خودشان با آن وسیله به کشف و بازی بپردازند، زمینه بروز خلاقیت فراهم می‌شود. ارائه دستورالعمل دقیق، اغلب مانع از تفکر مستقل، خلاقیت و توانایی حل مسئله در کودک می‌شود و او را به مسیری که ما تعیین کرده‌ایم، محدود می‌کند.

به عنوان مثال، اگر تعدادی بلوک ساختمانی در اختیار کودک بگذاریم و کارت‌های راهنما را که نحوه چیدمان را نشان می‌دهند، از او پنهان کنیم، او شروع به بازی با بلوک‌ها به شیوه دلخواه خود می‌کند؛ ممکن است آنها را براساس رنگ دسته‌بندی کند، برجی بلند و رنگارنگ بسازد یا حتی با آنها حوض آبی را سنگفرش کند. اگر این فرصت را از او بگیریم، هیچ یک از این نمود‌های خلاقانه مجال بروز نمی‌یابند.

پس از آنکه کودک هرطور که مایل است با وسیله‌ای ساده بازی کرد، می‌توانیم در مرحله‌ای بعد، دستورالعمل مشخص را نیز به او ارائه دهیم و همراه با او به بازی بپردازیم.

پیشنهاد من این است که برای خرید اسباب‌بازی، آن دسته از وسایلی را انتخاب کنیم که کودک بتواند در آنها تأثیرگذار باشد؛ یعنی صرفاً با فشردن یک دکمه، وسیله به حرکت درنیاید و کودک نقش تماشاگر غیرفعال را نداشته باشد، بلکه بتواند شکل و کارکرد وسیله را تغییر دهد و به شیو‌ه‌ای خلاقانه با آن بازی کند. بازی‌هایی نظیر گل بازی، انواع خمیرها، بازی با توپ و لگو‌های متنوع، بستر مناسبی برای رشد خلاقیت کودکان فراهم می‌آورند.