چگونه «ایران» با وجود تغییر حکومتها پیوستگی ملی خود را حفظ کرد
کتاب «چیستی ایران» نوشته محمود فتوحی با تحلیل هزار و صد سال چکامه و متون کهن، مفهوم «ایران» را نه یک مرز جغرافیایی، بلکه یک «سپهر نشانهشناختی هوشمند» معرفی میکند. این پژوهش ۴۳۷ صفحهای که به تازگی توسط انتشارات سخن منتشر شده، به ما میگوید که شهریاران تاریخ چگونه با «ایده ایران»، هویت ملی را در برابر «ناایران» بازتولید میکردند.
به گزارش ایکنا، در فضای مطالعات تمدنی و ایرانشناسی، شناخت «ایدهت ایران» همواره چالشی بنیادین بوده است. کتاب تازه انتشاریافته محمود فتوحی با عنوان «چیستی ایران»، با نگاهی نو و روشمند، این پرسش را نه از منظر صرف جغرافیایی، بلکه از دریچه «نشانهشناسی گفتمان دربار» مورد واکاوی قرار داده است. این اثر ۴۳۷ صفحهای، کوششی است که چگونه مفهوم ایران، طی یازده قرن و در میان فراز و فرودهای بیش از سی سلسله پادشاهی، تداوم یافته و خود را بازتولید کرده است.
محمود فتوحی در این پژوهش، استدلال میکند که ایران پیش از آنکه یک قلمرو صلب جغرافیایی یا حکمرانی مادی باشد، یک سپهر فرهنگی درتنیده با سیاست است. نویسنده با بهرهگیری از دادههای چکامههای سلطنتی و ادبیات مدحی، نشان میدهد که این متون برخلاف تصور رایج که آنها را صرفاً آثاری ادبی یا تملقآمیز میدانند، در حقیقت سند قدرت و ابزار هویتبخش بودهاند.
بنیان این پژوهش بر تحلیل شش نظام نشانهای بههم پیوسته استوار است: جغرافیا، زبان، تقویم، آیینها، تاریخ و اساطیر، و سیاست.
فتوحی معتقد است ترکیب این نظامها، یک سپهر نشانهشناختی ایجاد کرده است که هویت تمدنی ایران را در برابر «ناایران» تعریف کرده و مفهوم یک «مملکت باستانی نوشونده» را در ذهن شهریاران سلسلههای مختلف پس از اسلام، صورتبندی و تثبیت نموده است.
این کتاب در واقع تلاشی برای گذار از روایتهای کلیشهای تاریخی و ورود به حوزه نظریهپردازی هویت ایرانی است. نویسنده با واکاوی دقیق گفتمان هزار و صد ساله نشان میدهد که چگونه نخبگان و نهادهای قدرت، با بهرهگیری از ابزارهای نمادین و فرهنگی، توانستهاند پیوستگی ملی را در پرآشوبترین دورههای تاریخ حفظ کنند.
فتوحی یکی از پژوهشگران در حوزه مطالعات ادبی و فرهنگی است که کارنامهای پربار و متنوعی از خود بر جای گذاشته است که همگی بر محور بازخوانی انتقادی میراث مکتوب فارسی استوارند؛ نگاه تحلیلی او در آثار متعددی نظیر «بلاغت تصویر»، «صور خیال متعالیه»، «درآمدی بر ادبیاتشناسی»، «صد سال عشق مجازی»، «ایرانیان و رویای قرآن پارسی»، «پرنیان صبح» و «دیهیم هفتاد»، نشاندهنده گذار هوشمندانه او از مباحث کلاسیک به ساحتهای نوین نقد فرهنگی و مطالعات تمدنی است.
انتهای پیام
