اربعین؛ از آیین زیارت تا الگوی حکمرانی فرهنگی و تمدنسازی
اربعین حسینی، فراتر از یک آیین مذهبی و زیارتی، بهمثابه یک پدیده کلان فرهنگی مطرح است که نمیتوان آن را از نظام فرهنگی جدا دانست. آنچه امروز در مسیر نجف تا کربلا رقم میخورد، بزرگترین اجتماع انسانی معاصر است که درواقع الگوی حکمرانی فرهنگی و تمدنسازی است.
علی حسینی، معاون فرهنگی جهاددانشگاهی قم طی یادداشتی که در اختیار ایکنای قم قرار داد، نوشت: اربعین حسینی را نباید صرفاً یک آیین مذهبی یا راهپیمایی میلیونی دانست. اگرچه ریشه این حرکت در عشق و ارادت به حضرت اباعبداللهالحسین(ع) است، اما آنچه امروز در مسیر نجف تا کربلا شکل میگیرد، از مرز یک مراسم عبادی فراتر رفته و به یکی از بزرگترین پدیدههای فرهنگی، اجتماعی و حتی رسانهای جهان معاصر تبدیل شده است.
در جهانی که بسیاری از اجتماعات انسانی با تبلیغات، سرمایهگذاریهای کلان و سازماندهیهای رسمی شکل میگیرند، اربعین نمونهای کمنظیر از مشارکت داوطلبانه، اعتماد اجتماعی، همبستگی فرهنگی و خودسازماندهی مردمی است؛ پدیدهای که بدون اتکا به سازوکارهای متعارف، میلیونها انسان را از دهها کشور و فرهنگ گردهم میآورد و الگویی نوین از سرمایه اجتماعی و همبستگی انسانی را به نمایش میگذارد. از همینرو، اربعین را باید فراتر از یک آیین مذهبی، بهعنوان یک مکتب فرهنگی و یک تجربه تمدنی مورد مطالعه قرار داد.
اربعین؛ بزرگترین رسانه مردمی جهان در جنگ روایتها
یکی از ابعاد کمتر مورد توجه اربعین، ظرفیت رسانهای آن است؛ امروز اربعین تنها یک اجتماع نیست؛ یک رسانه زنده و جهانی است و در این رسانه، هر زائر یک راوی، هر موکب یک رسانه فرهنگی، هر خدمت یک پیام و هر تصویر، حامل روایتی از فرهنگ عاشوراست.
در عصر شبکههای اجتماعی، هوش مصنوعی و رسانههای تعاملی، روایتها بیش از آنکه در استودیوهای خبری شکل بگیرند، در میدان تجربههای انسانی ساخته میشوند. اربعین دقیقاً از همین ویژگی برخوردار است؛ میلیونها روایت واقعی که از دل محبت، ایثار، مهماننوازی، کرامت انسانی و خدمت بیمنت تولید میشوند. از این منظر، بزرگترین سرمایه اربعین نه تعداد زائران، بلکه ظرفیت آن در تولید روایتهای معتبر و امیدبخش است.
در جهان امروز، رقابت ملتها صرفاً در عرصه اقتصاد و سیاست نیست؛ بلکه در جنگ روایتها نیز جریان دارد؛ هر پدیده بزرگی، همواره در معرض روایتهای گوناگون قرار میگیرد و اربعین نیز از این قاعده مستثنا نیست. برخی تلاش میکنند این حرکت عظیم را صرفاً یک مراسم مذهبی، رویدادی سیاسی یا پدیدهای محدود به شیعیان معرفی کنند؛ در حالی که واقعیت میدانی، تصویر دیگری ارائه میدهد.
اربعین، صحنه همزیستی ملتها، گفتوگوی فرهنگها، مشارکت پیروان مذاهب مختلف و نمایش کرامت انسانی است؛ از اینرو، مسئولیت رسانههای حرفهای، بهویژه رسانههای دینی، صرفاً پوشش اخبار اربعین نیست؛ بلکه روایت صحیح، مستند و اثرگذار این پدیده تمدنی است.
اربعین و هویتسازی فرهنگی و دیپلماسی عمومی
یکی از مهمترین کارکردهای فرهنگی اربعین، شکلگیری هویت جمعی است، در این مسیر، ملیت، زبان، قومیت و حتی تفاوتهای فرهنگی، در سایه یک هویت مشترک رنگ میبازد.
هویت حسینی، هویتی است که انسانها را حول ارزشهایی همچون عدالت، آزادگی، کرامت، ایثار و مسئولیت اجتماعی گرد هم میآورد. به همین دلیل، اربعین صرفاً یک حرکت آیینی نیست؛ بلکه مدرسهای بزرگ برای تربیت اجتماعی و تقویت انسجام امت اسلامی است.
در ادبیات روابط بینالملل، از قدرت نرم بهعنوان توانایی اثرگذاری از طریق فرهنگ، ارزشها و جاذبههای اجتماعی یاد میشود. اربعین، یکی از بزرگترین جلوههای قدرت نرم جهان اسلام است، قدرتی که نه بر پایه ابزارهای سخت، بلکه براساس محبت، ایمان، خدمت و اعتماد شکل گرفته است.
در این اجتماع عظیم، ملتها بدون واسطه دولتها با یکدیگر ارتباط برقرار میکنند و همین ویژگی، اربعین را به نمونهای ممتاز از دیپلماسی عمومی و دیپلماسی فرهنگی مردمپایه تبدیل کرده است.
اربعین؛ تمرین حکمرانی فرهنگی مردمپایه و تحقق تمدن نوین اسلامی
یکی از مهمترین درسهای اربعین، نمایش ظرفیت مردم در اداره یک رویداد جهانی است؛ بخش عمده خدمات، اسکان، تغذیه، راهنمایی و پشتیبانی زائران، توسط شبکه گسترده و داوطلبانه مواکب مردمی انجام میشود.
این تجربه نشان میدهد که سرمایه اجتماعی، اعتماد و مشارکت مردمی، چگونه میتواند مکمل حکمرانی رسمی باشد. از این منظر، اربعین تنها یک آیین مذهبی نیست؛ بلکه نمونهای موفق از حکمرانی فرهنگی مردمپایه است که میتواند الهامبخش سیاستگذاری فرهنگی در دیگر حوزهها نیز باشد.
رهبر معظم انقلاب، بارها اربعین را ظرفیتی برای تحقق تمدن نوین اسلامی دانستهاند و تأکید کردهاند که اجتماع عظیم مسلمانان میتواند زمینهساز نمایش عزت، وحدت و اقتدار امت اسلامی باشد. این نگاه، اربعین را از سطح یک مناسک مذهبی به سطح یک پروژه تمدنی ارتقا میدهد.
تمدن، تنها با پیشرفت علمی یا اقتصادی شکل نمیگیرد؛ بلکه بر پایه فرهنگ، هویت، اخلاق، مشارکت اجتماعی و سرمایه انسانی بنا میشود و اربعین، همه این مؤلفهها را در مقیاسی جهانی به نمایش میگذارد.
مسئولیت نهادهای علمی و فرهنگی
اگر اربعین را یک سرمایه تمدنی بدانیم، وظیفه نهادهای علمی و فرهنگی نیز فراتر از برگزاری برنامههای مناسبتی خواهد بود. دانشگاهها، مراکز پژوهشی و نهادهایی همچون جهاددانشگاهی باید این پدیده را مطالعه، مستندسازی، تحلیل و نظریهپردازی کنند.
پژوهش درباره سرمایه اجتماعی اربعین، الگوهای مشارکت مردمی، دیپلماسی فرهنگی، ارتباطات میانفرهنگی، اقتصاد فرهنگ، رسانه و افکار عمومی، میتواند به تولید دانش بومی و ارائه الگوهای نوین حکمرانی فرهنگی منجر شود. این، همان مأموریتی است که جهاددانشگاهی بهعنوان نهادی برخاسته از انقلاب اسلامی، میتواند نقشآفرینی مؤثری در آن داشته باشد.
شاید بزرگترین پیام اربعین، نه در شمار میلیونی زائران، بلکه در توانایی آن برای تولید امید، اعتماد، همبستگی و سرمایه اجتماعی نهفته باشد. امروز که جهان بیش از هر زمان دیگری با شکافهای فرهنگی، بحران اعتماد، تنهایی انسان معاصر و جنگ روایتها روبهرو است، اربعین تصویری متفاوت از جامعه انسانی ارائه میدهد؛ جامعهای که در آن خدمت بر رقابت، محبت بر منفعت، و همدلی بر مرزبندیهای قومی و سیاسی غلبه میکند.
از این منظر، اربعین تنها یک راهپیمایی نیست؛ روایتی زنده از تمدنی است که بر پایه ایمان، کرامت انسانی، مسئولیت اجتماعی و فرهنگ خدمت شکل گرفته است. همچنین در شرایطی که منطقه با جنگ، ناامنی و شکافهای اجتماعی روبهروست، اربعین پیامآور همبستگی، گفتوگو و سرمایه اجتماعی است.
شناخت، روایت و تبیین این ظرفیت عظیم، رسالتی است که بر عهده همه نهادهای فرهنگی، رسانهای و دانشگاهی قرار دارد؛ زیرا آینده تمدن اسلامی، بیش از هر زمان دیگری، به توان ما در تبدیل این تجربه تاریخی به سرمایهای پایدار برای نسلهای آینده وابسته است.
انتهای پیام
