الگوی جهاد دانشگاهی؛ مدیریت مأموریت‌محور، دانش‌بنیان و جوان‌گرا

جهاددانشگاهی به‌عنوان یکی از نخستین رویش‌های انقلاب اسلامی در عرصه علمی و فرهنگی، طی بیش از چهار دهه فعالیت خود تلاش کرده است میان ظرفیت‌های دانشگاهی و نیاز‌های واقعی جامعه پیوند برقرار کند.

این نهاد با فعالیت در حوزه‌های علمی، پژوهشی، فناوری، فرهنگی و آموزشی، دستاورد‌های متعددی را به ثبت رسانده و همواره بر استفاده از توان جوانان و نخبگان تأکید داشته است.

بیشتر بخوانید:

• تلفیق هویت انقلابی با عقلانیت علمی مهم‌ترین سرمایه جهاددانشگاهی است
• جهاددانشگاهی ظرفیت تبدیل علم و فناوری به قدرت ملی را دارد
• جهاددانشگاهی خاستگاه جریان‌های اثرگذار علمی و اجتماعی است
• جهاددانشگاهی؛ مجموعه‌ای مسئله‌محور با پیوند میان علم و اجرا
• مرکز زیست مصنوعی جهاددانشگاهی؛ گامی برای رقابت فناورانه ایران در جهان
• جهاد‌دانشگاهی مصداق عینی «جهاد فی سبیل‌ الله» است
• تلفیق علم و جهاد؛ رمز تمایز جهاددانشگاهی از سایر نهادهای علمی
• جهاددانشگاهی؛ پیشگام نهادینه‌سازی روحیه خودباوری و اعتماد به جوانان

در آستانه ۱۶ مرداد، چهل‌وششمین سالروز تأسیس جهاددانشگاهی، بررسی نقش این نهاد در تقویت روحیه خودباوری، تحقق شعار سال، توسعه علمی کشور و جایگاه آن در نظام حکمرانی اهمیت ویژه‌ای دارد.

در همین راستا خبرنگار ایکنا به گفت‌و‌گو با حجت‌الاسلام والمسلمین مهدی گرامی‌پور، معاون فرهنگی و اجتماعی دانشگاه قم پرداخت که مشروح این گفت‌و‌گو را در ادامه می‌خوانیم: 

ایکنا - درخصوص مهم‌ترین نقاط قوت جهاد دانشگاهی و جایگاهش در مرجعیت علمی و فناوری‌های راهبردی بفرمایید؟ 

جهاد دانشگاهی یکی از نهاد‌های برخاسته از انقلاب اسلامی است که مأموریت خود را بر پیوند میان دانش، فرهنگ، فناوری و نیاز‌های واقعی جامعه استوار کرده است. مهم‌ترین نقطه قوت این نهاد، برخورداری از ساختاری چندوجهی است؛ به این معنا که در کنار فعالیت‌های علمی و پژوهشی، در حوزه‌های فرهنگی، آموزشی، رسانه‌ای و اجتماعی نیز حضور دارد. 

یکی دیگر از ویژگی‌های برجسته جهاد دانشگاهی، توجه به پژوهش‌های مسئله‌محور و کاربردی است. تجربه این نهاد در برخی حوزه‌ها، از جمله پزشکی تولیدمثل، سلول‌های بنیادی، گیاهان دارویی، فناوری‌های صنعتی، انرژی و خدمات تخصصی، نشان داده است که می‌توان پژوهش دانشگاهی را به محصول، خدمت یا راه‌حل مورد نیاز جامعه نزدیک کرد. 

پژوهشگاه رویان از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های فعالیت علمی جهاد دانشگاهی است که در حوزه‌هایی مانند درمان ناباروری، پزشکی تولیدمثل و سلول‌های بنیادی فعالیت کرده و به یکی از نماد‌های خودباوری علمی در کشور تبدیل شده است. همچنین فعالیت مجموعه‌هایی مانند خبرگزاری دانشجویان ایران و خبرگزاری بین‌المللی قرآن نشان می‌دهد که جهاد دانشگاهی در کنار فعالیت‌های علمی، به عرصه فرهنگ، رسانه و تولید محتوای تخصصی نیز توجه داشته است. 

اعتماد به نیرو‌های جوان، فراهم کردن محیط تجربه‌آموزی و ایجاد فرصت برای فعالیت‌های علمی، فرهنگی و فناورانه از دیگر ظرفیت‌های جهاد دانشگاهی است. بخشی از اهمیت این نهاد در آن است که می‌تواند دانشگاهیان را از فضای صرفاً آموزشی به میدان مسئولیت اجتماعی، پژوهش کاربردی و خدمت به جامعه وارد کند.

مرجعیت علمی تنها به معنای تولید مقاله یا کسب رتبه علمی نیست، بلکه زمانی تحقق می‌یابد که یک مجموعه بتواند در یک حوزه تخصصی، دانش معتبر تولید کند، مسئله‌ای واقعی را حل کند و اعتماد جامعه علمی و دستگاه‌های اجرایی را به دست آورد. 

جهاد دانشگاهی در برخی حوزه‌های تخصصی، به‌ویژه در بخش‌هایی از علوم پزشکی، زیست‌فناوری، درمان ناباروری و برخی فناوری‌های صنعتی، توانسته است ظرفیت علمی قابل توجهی ایجاد کند. با این حال، برای دستیابی به مرجعیت علمی گسترده‌تر، لازم است فعالیت‌ها به‌صورت متمرکز، مستمر و مأموریت‌محور دنبال شوند. 

یکی از مزیت‌های جهاد دانشگاهی، برخورداری از واحد‌ها و مراکز متعدد در استان‌ها و دانشگاه‌های مختلف است. این ظرفیت می‌تواند به شناسایی مسائل بومی و منطقه‌ای و تبدیل آنها به پروژه‌های علمی و ملی کمک کند. برای مثال، هر واحد استانی می‌تواند بر اساس ظرفیت‌های علمی و مسائل همان منطقه، در حوزه‌ای مانند آب، کشاورزی، محیط‌زیست، سلامت، صنایع، فرهنگ یا آسیب‌های اجتماعی مأموریت تخصصی پیدا کند. 

در عین حال، دستیابی به مرجعیت علمی نیازمند پرهیز از پراکندگی است. هر واحد یا پژوهشکده باید در حوزه‌های محدود و مشخصی فعالیت کند و در همان زمینه به انباشت دانش، تربیت نیروی متخصص و تولید فناوری بپردازد. تمرکز، استمرار، ثبات مدیریتی و ارزیابی دقیق نتایج، از الزامات این مسیر است. 

ایکنا - چه پیشنهاد‌هایی برای افزایش اثربخشی جهاد دانشگاهی در نظام علمی کشور و حل مسائل کشور وجود دارد؟ 

نخستین پیشنهاد، حرکت به سمت مأموریت‌گرایی روشن است. هر واحد جهاد دانشگاهی باید بر اساس نیاز‌های کشور و ظرفیت‌های منطقه‌ای، چند مسئله مشخص را انتخاب کند و منابع خود را بر حل همان مسائل متمرکز سازد.

دوم، معیار ارزیابی عملکرد باید از صرف شمارش مقالات، نشست‌ها و فعالیت‌های اداری فراتر رود. میزان حل مسئله، تولید فناوری، کاهش وابستگی، ایجاد خدمت عمومی، تجاری‌سازی پژوهش و اثرگذاری فرهنگی و اجتماعی باید در ارزیابی‌ها مورد توجه قرار گیرد. 

سوم، ارتباط جهاد دانشگاهی با دانشگاه‌ها، دستگاه‌های اجرایی، صنعت، شرکت‌های دانش‌بنیان و بخش خصوصی باید تقویت شود. جهاد دانشگاهی می‌تواند واسطه‌ای فعال میان مسئله‌های دستگاه‌های اجرایی و ظرفیت‌های علمی دانشگاه‌ها باشد و از تبدیل پژوهش‌های دانشگاهی به فعالیت‌های پراکنده و بدون کارفرمای واقعی جلوگیری کند. 

چهارم، تشکیل شبکه‌ها و کنسرسیوم‌های تخصصی برای مسائل ملی ضروری است. موضوعاتی مانند آب، محیط‌زیست، جمعیت، خانواده، هوش مصنوعی، امنیت غذایی، انرژی و آسیب‌های اجتماعی، با فعالیت یک دستگاه حل نمی‌شوند. جهاد دانشگاهی می‌تواند در هماهنگی میان دانشگاه‌ها، نهادهای اجرایی و مجموعه‌های فناورانه نقش مؤثری ایفا کند. 

پنجم، باید از ظرفیت حوزه‌های علوم انسانی، فرهنگی و اجتماعی جهاد دانشگاهی بیشتر استفاده شود. حل مسائل کشور تنها به فناوری‌های صنعتی و پزشکی محدود نیست. بسیاری از مسائل امروز جامعه، از جمله کاهش سرمایه اجتماعی، سبک زندگی، خانواده، جمعیت، امید اجتماعی، سواد رسانه‌ای و مسائل هویتی، نیازمند پژوهش کاربردی و طراحی مداخلات فرهنگی و اجتماعی است. 

ششم، همکاری میان جهاد دانشگاهی، دانشگاه‌ها و حوزه‌های علمیه، به‌ویژه در قم، می‌تواند در حوزه‌هایی مانند اخلاق فناوری، فقه مسائل نوپدید، هوش مصنوعی، زیست‌فناوری، خانواده، جمعیت و رسانه گسترش یابد. این همکاری می‌تواند به تولید الگوهای میان‌رشته‌ای متناسب با نیازهای جامعه اسلامی کمک کند. 

ایکنا - جهاد دانشگاهی چه الگویی از مدیریت جهادی، امیدآفرینی و تربیت نیروهای انقلاب اسلامی ارائه کرده است؟ 

الگویی که جهاد دانشگاهی می‌تواند ارائه کند، الگویی از مدیریت مأموریت‌محور، دانش‌بنیان، جوان‌گرا و مسئولیت‌پذیر است. در این الگو، تعهد دینی و انقلابی در برابر تخصص علمی قرار نمی‌گیرد، بلکه تخصص را در مسیر خدمت به مردم و پیشرفت کشور هدایت می‌کند. 

مدیریت جهادی به معنای کنار گذاشتن ضوابط علمی، برنامه‌ریزی یا نظم سازمانی نیست؛ بلکه به معنای شناخت دقیق مسئله، پرهیز از تشریفات زائد، استفاده درست از منابع، تصمیم‌گیری به‌موقع و پاسخ‌گویی در برابر نتیجه است. 

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های جهاد دانشگاهی، تربیت نیرو در میدان عمل است. جوانان در این مجموعه می‌توانند با حضور در پروژه‌های علمی، فرهنگی، رسانه‌ای و فناورانه، مسئولیت‌پذیری، کار گروهی، حل مسئله و ارتباط با نیازهای واقعی جامعه را تجربه کنند. 

امیدآفرینی نیز زمانی مؤثر است که از سطح شعار فراتر رود و با دستاوردهای عینی همراه شود. حل یک مسئله درمانی، تولید یک فناوری مورد نیاز، ارائه یک خدمت عمومی یا ایجاد فرصت برای فعالیت علمی جوانان، بیش از هر سخن تبلیغی می‌تواند امید اجتماعی ایجاد کند. 

در مجموع، جهاد دانشگاهی زمانی می‌تواند نقش تاریخی خود را بهتر ایفا کند که روحیه جهادی را با انضباط علمی، تخصص، برنامه‌ریزی، نوآوری و ارزیابی مستمر همراه سازد. حفظ هویت انقلابی، اعتماد به جوانان، تمرکز بر مسائل اصلی کشور و پیوند میان علم، فرهنگ و نیازهای مردم، می‌تواند جایگاه این نهاد را در نظام علمی و فرهنگی کشور تقویت کند.