هوش مصنوعی؛ فرصتی برای پیشگیری از جرم یا تهدیدی برای حقوق شهروندان؟

به گزارش ایکنا از فارس، حجت‌الاسلام سیدصدرالله رجایی‌نسب، رئیس‌کل دادگستری فارس امروز، 25 مرداد در نخستین همایش ملی «هوش مصنوعی با رویکرد پیشگیری از جرم و آسیب‌های اجتماعی؛ فرصت‌ها و چالش‌ها» در شیراز با اشاره به جایگاه هوش مصنوعی در تحولات امروز اظهار کرد: هوش مصنوعی از مهم‌ترین فناوری‌های تحول‌آفرین عصر حاضر است که می‌تواند ابعاد مختلف زندگی فردی و اجتماعی را تحت تأثیر قرار دهد.

وی افزود: این فناوری در کنار فرصت‌های گسترده‌ای که برای پیشرفت و ارتقای کیفیت زندگی مردم ایجاد می‌کند، می‌تواند چالش‌ها و تهدیدهایی نیز برای حقوق و آزادی‌های مشروع شهروندان به همراه داشته باشد و از این رو باید با نگاه دقیق و همه‌جانبه با آن مواجه شد.

رئیس‌کل دادگستری فارس با اشاره به دوگانه فرصت و تهدید در حوزه هوش مصنوعی گفت: پرسش اساسی این است که این تکنولوژی می‌تواند فرصتی طلایی برای ارتقای امنیت و پیشگیری از وقوع جرم باشد یا به تهدیدی جدی برای حقوق و آزادی‌های شهروندی تبدیل شود.

رجایی‌نسب ادامه داد: پاسخ این پرسش تا حد زیادی به نوع نگاه و نحوه استفاده ما از این فناوری بستگی دارد؛ چراکه هوش مصنوعی می‌تواند در پیشرفت زندگی مردم و همچنین در قوه قضاییه، برای احقاق حقوق مردم در زمان کوتاه‌تر و با هزینه کمتر، نقش مؤثری ایفا کند.

وی بیان کرد: با توجه به اینکه همایش حاضر نخستین گام در این زمینه است، طبیعی است که بخش قابل‌توجهی از مباحث مطرح‌شده به ظرفیت‌ها، فرصت‌ها، آسیب‌ها و تهدیدهای هوش مصنوعی اختصاص یابد، اما باید این مسیر با برگزاری نشست‌ها و همایش‌های تخصصی و تدوین برنامه‌های عملیاتی ادامه پیدا کند.

از تشکیل پرونده تا اجرای حکم؛ ظرفیت هوش مصنوعی در دستگاه قضایی

رئیس‌کل دادگستری فارس با اشاره به ظرفیت‌های هوش مصنوعی در حوزه قضایی گفت: این فناوری می‌تواند از مرحله تشکیل پرونده و اقدامات پلیسی تا پیشگیری از وقوع جرم، رسیدگی قضایی، صدور حکم و اجرای احکام مورد استفاده قرار گیرد.

رجایی‌نسب افزود: شناسایی مناطق پرخطر، تحلیل رفتارهای مجرمانه، ردیابی افراد مجرم و تشخیص چهره از جمله ظرفیت‌هایی است که می‌تواند به پلیس و دستگاه قضایی در شناسایی مجرمان و پیشگیری از وقوع جرم کمک کند.

وی همچنین بر ظرفیت هوش مصنوعی در حوزه آسیب‌های اجتماعی تأکید کرد و گفت: شناسایی زودهنگام عوامل اجتماعی مؤثر بر وقوع جرم و آسیب، از جمله فقر، محرومیت، شرایط جغرافیایی و حاشیه‌نشینی، می‌تواند در برنامه‌ریزی برای پیشگیری مؤثر باشد.

کاهش خطاهای انسانی با استفاده هدفمند از هوش مصنوعی

رئیس‌کل دادگستری فارس اظهار کرد: استفاده صحیح از هوش مصنوعی می‌تواند به کاهش خطاهای انسانی، تحلیل سریع مستندات و در نهایت افزایش رضایت مردم از فرآیندهای قضایی منجر شود.

رجایی‌نسب اضافه کرد: از پیش‌بینی احتمالی وقوع جرم و بررسی زمینه‌های ارتکاب گرفته تا کمک به تعیین مجازات‌های متناسب، ظرفیت‌هایی وجود دارد که می‌تواند در حوزه قضا مورد استفاده قرار گیرد.

وی تأکید کرد: تحول مورد نظر در قوه قضاییه و روزآمدسازی نظام قضایی، بدون توجه جدی به فناوری‌های نوین و به‌ویژه هوش مصنوعی امکان‌پذیر نخواهد بود.

پیشنهاد تشکیل کمیته فقهی و حقوقی هوش مصنوعی در قوه قضاییه

رئیس‌کل دادگستری فارس با تأکید بر ضرورت توجه به موازین اخلاقی و اسلامی در استفاده از هوش مصنوعی گفت: بهره‌گیری از این فناوری در نظام حقوقی کشور باید با رعایت اخلاق، فقه و قوانین مرتبط همراه باشد تا بتوان از ظرفیت‌های آن به شکل صحیح استفاده کرد و تهدیدهای احتمالی را به حداقل رساند.

رجایی‌نسب در همین زمینه پیشنهاد تشکیل کمیته فقهی و حقوقی هوش مصنوعی در قوه قضاییه را مطرح کرد و ادامه داد: این کمیته می‌تواند بر کاربردهای هوش مصنوعی نظارت کند و مسیر استفاده صحیح از این فناوری را در دستگاه قضایی تسهیل کند.

ضرورت تدوین سند ملی هوش مصنوعی در نظام کیفری

وی تدوین سند ملی هوش مصنوعی در نظام کیفری ایران را از دیگر ضرورت‌های این حوزه دانست و افزود: باید چارچوب مشخصی برای استفاده از این فناوری در نظام کیفری کشور تدوین شود.

رئیس‌کل دادگستری فارس همچنین بر ضرورت ایجاد مرکز داده‌های جرم‌شناختی تأکید کرد و گفت: جمع‌آوری، نگهداری و تحلیل امن داده‌های مرتبط با جرم از الزامات بهره‌گیری مؤثر از هوش مصنوعی به شمار می‌رود؛ چراکه اگر زیرساخت‌های امنیتی و داده‌ای لازم فراهم نشود، ممکن است در برخی حوزه‌ها تهدیدهای این فناوری بر فرصت‌های آن غلبه کند.

آموزش قضات و کارکنان؛ شرط بهره‌گیری مؤثر از فناوری

رجایی‌نسب آموزش قضات و کارکنان دادگستری سراسر کشور در زمینه سواد دیجیتال و کاربردهای هوش مصنوعی را ضروری دانست و بیان کرد: برای استفاده صحیح از ظرفیت‌های این فناوری، باید نیروی انسانی دستگاه قضایی با قابلیت‌ها، محدودیت‌ها و الزامات استفاده از هوش مصنوعی آشنا شود.

وی اظهار کرد: قوه قضاییه در سال‌های اخیر گام‌های خوبی در مسیر الکترونیکی شدن و روزآمدسازی برداشته است و استفاده از هوش مصنوعی می‌تواند این روند را تکمیل کند و دستگاه قضایی را به سمت تحول واقعی و حکمرانی قضایی مبتنی بر عقل، شرع، قانون و فناوری‌های روز سوق دهد.

هوش مصنوعی می‌تواند تعریف و شناسایی جرم را متحول کند

محمد عباس‌زاده جهرمی، دبیر علمی همایش «هوش مصنوعی، جرم‌شناسی و عدالت» نیز در ادامه این همایش گفت: هوش مصنوعی با ایجاد تحول در تعریف، شناسایی و پیشگیری از جرم، می‌تواند نقش مهمی در آینده نظام قضایی و حکمرانی ایفا کند.

وی اظهار کرد: برگزاری این همایش حاصل همکاری استادان دانشگاه جهرم، دانشگاه شیراز، دانشگاه صنعتی شیراز و مجموعه‌های قضایی و اجرایی است و برای تدوین محورهای علمی و بررسی مقالات، بیش از ۵۰ ساعت جلسه تخصصی برگزار شد.

عباس‌زاده افزود: این همایش پس از حدود هفت تا هشت ماه آماده‌سازی برگزار شده و در مجموع ۱۲۶ مقاله به دبیرخانه ارسال شده است که تعدادی از آنها برای ارائه در پنل‌های تخصصی پذیرفته شدند.

هوش مصنوعی؛ فرصتی برای تحول در جرم‌شناسی

دبیر علمی همایش با اشاره به محورهای علمی آن گفت: در این همایش ظرفیت‌های هوش مصنوعی در حوزه‌هایی مانند جرم‌شناسی، امنیت، پیشگیری از جرم، عدالت و حکمرانی مورد بررسی قرار گرفته است.

عباس‌زاده جهرمی ادامه داد: خودروهای خودران و شهرهای هوشمند از جمله فناوری‌هایی هستند که در آینده نزدیک نقش پررنگ‌تری در زندگی مردم خواهند داشت و باید آثار حقوقی و جرم‌شناختی آنها از هم‌اکنون مورد توجه قرار گیرد.

وی با تأکید بر ضرورت عدالت‌محوری در استفاده از هوش مصنوعی گفت: این فناوری می‌تواند در تأمین عدالت مؤثر باشد، اما در صورت وجود خطا یا سوگیری در داده‌ها و الگوریتم‌ها، ممکن است به تضعیف عدالت منجر شود.

عباس‌زاده جهرمی تصریح کرد: سوگیری‌های هوش مصنوعی ممکن است عامدانه یا ناشی از بی‌دقتی در انتخاب و پردازش داده‌ها ایجاد شوند؛ بنابراین اعتبارسنجی داده‌ها و نظارت بر نحوه تصمیم‌گیری سامانه‌های هوشمند اهمیت ویژه‌ای دارد.

تأکید بر تداوم مطالعات تخصصی

دبیر علمی همایش در پایان تأکید کرد: این همایش می‌تواند آغازگر مسیر مطالعات گسترده‌تر در زمینه پیوند فناوری، جامعه، حقوق و حکمرانی باشد و همچنان زمینه‌های متعددی برای پژوهش و فعالیت علمی در این حوزه وجود دارد.

یادآور می‌شود، نخستین همایش ملی «هوش مصنوعی با رویکرد پیشگیری از جرم و آسیب‌های اجتماعی؛ فرصت‌ها و چالش‌ها» با حضور معاون اجتماعی و پیشگیری از وقوع جرم قوه قضاییه، نماینده ولی‌فقیه در استان فارس و امام‌جمعه شیراز، دادستان عمومی و انقلاب مرکز استان و جمعی از مدیران دستگاه‌های اجرایی در حوزه حقوقی و قضایی استان برگزار شد.