بانویی که تاریخ در حقش ستم کرد
به قلم الههسادات بدیعزادگان
در طول تاریخ، حقایق بسیاری، بهویژه درباره خاندان عصمت و طهارت(ع) دستخوش تحریفات ناروا شده؛ بخشی از این تحریفات ناشی از ناآگاهی راویان و بعضی دیگر کاملاً با اغراض و نیات پلید رخ داده است. این جریان، گناهی بس بزرگ است؛ زیرا گروههایی از مردمان ناآگاه را به انحراف میکشاند و آرمان شیطانی «یُخْرِجُهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُمَاتِ» (سوره مبارکه بقره، آیه ۲۵۷) را جامه عمل میپوشاند. در سوی دیگر، پژوهشگرانی با تحقیقات دقیق و روشمند، کوشیدهاند چهره راستین حقیقت را هویدا و فرمان قرآنی «یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ» (سوره مبارکه بقره، آیه ۲۵۷) را به اذن الهی محقق کنند.
از جمله شخصیتهایی که تاریخ در حق او ستمی فاحش روا داشته، حضرت سکینه(س)، دخت گرامی امام حسین(ع) است. با آنکه نام این بانوی بزرگوار در متون تاریخی، مذهبی و ادبی به ثبت رسیده، اما زندگیاش در هالهای از ابهام فرورفته و نسبتهایی ناروا به او منتسب شده که با شأن والایش ناسازگار است.
سکینه، دختری زیبا، هوشمند، خوشبیان و دارای ذوقی لطیف در شعر و محبتی بیکران بود و از خردسالی، مشمول الطاف ویژه پدرش، امام حسین(ع) قرار داشت؛ چنانکه آن حضرت، او را «خیرة النساء» یعنی بهترین بانوان نامید. سکینه از برگزیدگان الهی در سفر عاشورا بود که با وجود سنی اندک، رسالتی بزرگ بر دوش کشید و یادگارهایی گرانسنگ بر جای نهاد.
با این حال، بعضی از اقوال تاریخی چهرهای ناهمساز با شخصیت والای خاندان حسینی از او ترسیم کرده که با سجایای روحی و اخلاقی این بانو سنخیتی ندارد. بهروشنی هویداست که این اخبار، زاییده ناآگاهی یا کینهتوزی برخی نویسندگان نسبت به اهل بیت(ع) است؛ کینههایی که نشان خود را در تمام شئون زندگی آن حضرت، حتی در نام مبارکش بر جای نهاده است.
این دستاندازیها فقط به روزگار دشمنان اهل بیت(ع) محدود نمانده و قرنها را درنوردیده است. افزون بر گزارشهای پراکنده در کتب تاریخی، ادبی و تراجم، چندین اثر مستقل نیز در این موضوعات نگاشته شده، اما هیچکدام بهدرستی به پرسشهای اساسی در برابر ادعاهای ناروای خود پاسخ ندادهاند.
یادداشت پیش رو که برگرفته از پژوهشهای مریم حکمتنیا، استادیار دانشگاه قم است، درصدد برآمده تا با بررسی موشکافانه روایات، ابهامات و تحریفهای راهیافته به متون تاریخی و ادبی درباره حضرت سکینه(س) را بزداید. از اینرو، سه هدف اصلی دنبال میشود: نخست، تصحیح خطای دایرةالمعارف بزرگ اسلامی در زمینه نسب و خاندان. دوم، تحلیل لغوی و قرآنی نام و لقب ایشان با عنوان «سَکینه» یا «سُکینه» و سوم، تعیین سن شریف ایشان در عاشورا از رهگذر روشی استدلالی و مبتنی بر شواهد معتبر.
تحریف اول: سَکینه یا سُکینه
انتخاب نام نیکو، از وظایف مؤکد والدین در اسلام و از حقوق فرزند بر پدر است. رسول اکرم(ص) خود بهترین نامها را برمیگزیدند و در حدیثی فرمودند: «ای علی! حق فرزند بر پدرش این است که او را نام نیکو گذارد و نیکو ادب کند و در موقعیت شایستهای قرارش دهد.» انتخاب نام نیکو، افزون بر جنبه دینی، بیانگر شخصیت و فرهنگ خانواده و در شکلدهی به شخصیت فرزند نیز بسیار مؤثر است. بنابراین، ائمه(ع) نه از نظر دینی و نه از نظر فرهنگی، اجازه انتخاب نام ناپسند برای فرزندان خود را ندارند.
در کهنترین و معتبرترین معاجم لغوی عرب، «سَکینه» به معنای آرامش و وقار ثبت شده است. نکته بسیار مهم آنکه در معجمهای کهن و معتبر، هیچ ذکری از «سُکینه» (با ضم سین) به میان نیامده و فقط «سَکینه» با فتح سین، به معنای آرامش و وقار ثبت شده است. سَکینه افزون بر معنای لغوی زیبا، واژهای قرآنی است و در احادیث فراوانی از آن یاد شده، بهطور نمونه خداوند در قرآن میفرماید: «هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدَادُوا إِيمَانًا مَعَ إِيمَانِهِمْ؛ او کسی است که آرامش را در دلهای مؤمنان نازل کرد تا ایمانی بر ایمانشان بیفزایند، لشکریان آسمانها و زمین از آن خداست و خداوند دانا و حکیم است.» (سوره مبارکه فتح، آیه ۴)
در احادیث نیز سکینه به عباراتی همچون «روح خدا که سخن میگوید» (بحارالأنوار، ۹۹/۴۴۹)، «نسیمی از بهشت که صورتی چون صورت انسان دارد و از مشک خوشبوتر است» (کافی، ۵/۷۵۶) و «نیروبخش و قوتدهنده عقل» (بحار، ۱۰۷/۱۰) توصیف شده است. حضرت علی(ع) نیز سکینه را زینت عبادت و آرایه نیکان معرفی کردهاند. (نهجالبلاغه، خطبه ۶۶) در دایرةالمعارف اسلامی، سکینه معادل روحالقدس دانسته شده است. در زیارات ائمه(ع) نیز وجود مبارک ایشان، مأوا و جایگاه سکینه معرفی شده است. (مستدرک، ۹۰/۴۹۶)
واژه مجعول سُکینه
همانطور که بیان شد، در چهار معجم کهن و معتبر عربی، هیچ ذکری از «سُکینه» به میان نیامده، اما در معاجم متأخر، این واژه بهگونهای دیگر ثبت شده است. ابنمنظور در «لسان العرب» مینویسد: «و سُكَيْنَةُ بِنْتُ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ(ع)؛ سُکینه نام دختر حسین بن علی(ع) است» و سپس به نقل از ابنالأعرابی میگوید: «السُكَينَةُ وَ هُوَ الْحِمَارُ الْخَفِيفُ السَّرِيعُ...»؛ یعنی سُکین به معنای الاغ تیزرو یا وحشی است و سُکینه، مادهالاغ تیزرو را گویند؛ در حالیکه معاجم متأخر سَکینه را آرامش، وقار و متانت معنا و کتاب معارف و معاریف (ج ۹)، وفیات الأعیان، شذرات الذهب (ج ۹، ص ۹۵۴) و نورالأبصار (ص ۹۵۷) همگی نام دختر امام حسین(ع) را «سَکینه» ثبت کردهاند.
با توجه به وجوب انتخاب نام نیکو در اسلام، عصمت ائمه(ع)، معنای زیبا و قرآنی سَکینه در برابر معنای زشت سُکینه و ثبت نام سَکینه در منابع کهن و معتبر، به یقین میتوان گفت که نام صحیح دختر امام حسین(ع)، «سَکینه» (با فتح سین و کسر کاف) است و مصعب بن زیبر بهدلیل دشمنی که با خاندان امیرالمؤمنین(ع) داشت، این نام را تحریف و به «سُکینه» تبدیل کرده تا از این رهگذر، شخصیت ایشان را تخریب کند.
تحریف دوم: تاریخ ولادت و سن حضرت سکینه(س) در واقعه کربلا
در هیچیک از منابع تاریخی و روایی، تاریخ دقیق ولادت حضرت سکینه(س) ثبت نشده است. طبری و ابنخلکان وفات ایشان را سال ۱۱۷ هجری گزارش کردهاند، در حالیکه دایرةالمعارف تشیع، سال تولد را ۱۲۶ ذکر کرده است. منابع معتبر همچنین سن وفات حضرت سَکینه را به گونههای مختلفی، 70، 80 یا 56 سال ثبت کردهاند که هرکدام محاسبات متفاوتی برای سن ایشان در کربلا ارائه میدهد.
عایشه عبدالرحمن، محقق و نویسنده مصری با استناد به سن تقریبی 70 سالگی هنگام وفات، تولد ایشان را سال ۴۷ هجری و سنشان را در کربلا، 14 سال محاسبه کرده است؛ اما این روش چندان دقیق نیست، زیرا اولاً 70 سال، سنی تقریبی است و اگر دقیق بود، تاریخ ولادت مجهول نمیماند. ثانیاً، با توجه به قول وفات در سال ۱۲۶ هجری، تولد ایشان باید سال ۷۵ باشد که با محاسبه پیشین همخوانی ندارد.
ثالثاً، محمدرضا حکیمی در اعیان النساء، سن ایشان را هنگام وفات، 56 سال دانسته که در این صورت، سنشان در کربلا، 19 سال میشود. رابعاً، طبری و ابناثیر در واقعه کربلا از ایشان با عنوان «کانت فتاةً صغیرةً» (دخترکی کوچک) یاد کردهاند. براساس گزارش وفات در سال ۱۲۶ و 70 سالگی، سن ایشان در کربلا پنج سال و براساس وفات در سال ۱۱۷ و 80 سالگی، 24 سال خواهد بود. فاصله میان پنج تا 24، چنان بسیار است که نشان میدهد این ارقام تقریبی نمیتوانند به نتیجه درستی رهنمون شوند.
اما گزارههای زیر از مسلمات تاریخی است:
نخست، فاطمه دختر امام حسین(ع) بزرگتر از سکینه بوده است. دوم، مادر فاطمه که خواهر بزرگتر سکینه بوده، اماسحاق، دختر طلحة بن عبیدالله تیمی است. او همسر امام حسن(ع) بود و پس از شهادت ایشان، طبق وصیت، با امام حسین(ع) ازدواج کرد و فاطمه را به دنیا آورد. سوم، شهادت امام حسن(ع) در سال ۵۰ یا ۴۹ هجری و حادثه کربلا در سال ۶۱ هجری، یعنی 11 یا 12 سال بعد رخ داده است. چهارم، میان شهادت امام حسن(ع) و ازدواج اماسحاق با امام حسین(ع) و تولد فاطمه و سپس سکینه، حداقل فاصله زمانی لازم بوده است.
براساس این محاسبات، تولد فاطمه نمیتواند پیش از سال ۵۱ یا ۵۲ هجری باشد و تولد سکینه(س) که پس از تولد فاطمه است، دیرتر از آن رقم خواهد خورد. با توجه به وقوع حادثه کربلا در سال ۶۱ هجری، سن حضرت سکینه(س) در عاشورا، حداکثر هشت سال بوده است. از اینرو، ولادت فاطمه در سال ۵۷ یا ۵۹ هجری (یا قدری پس از آن) و ولادت حضرت سکینه(س) نیز در همان سالها یا پس از آن رخ داده است.
انتهای پیام
