حکمت الله ملاصالحی

موقعیت تاریخی ایران و جایگاه آن در تحولات فکری و معنوی جهان، یکی از محورهای گفت‌وگوهای اندیشمندان علوم انسانی است. برخی بر این باورند که رخدادهای بزرگ اجتماعی، تنها در سطح ظاهر و سیاست قابل فهم نیستند؛ بلکه در لایه‌های عمیق‌تری از تاریخ، معنا و جهت خود را آشکار می‌کنند. حکمت‌الله ملاصالحی، پژوهشگر فلسفه تاریخ، در همین چارچوب یادداشتی نوشته که تلاش دارد مشابهت‌های باطنی میان دو شخصیت را نشان دهد: سلمان فارسی، که در آغاز تاریخ اسلام از ایرانِ ساسانی به سوی پیامبر هجرت کرد، و محمد لگنهاوزن ، اندیشمند امروزی غربی که انتخاب آگاهانه‌اش برای مسلمان‌شدن و زندگی در ایران را نوعی «هجرت معنوی» می‌داند. ملاصالحی این قیاس را برای برجسته‌کردن یک نکته کلیدی طرح می‌کند؛ اینکه ایران امروز، در نگاه او، تنها یک سرزمین جغرافیایی نیست؛ بلکه محل تلاقی دوباره معنویت و تاریخ و بستری برای «افتتاح افق‌های جدید» در جهان معاصر است.

هفتادمین نشست شهر فلسفه ایران با همکاری مجمع فلاسفه ایران نشستی را با موضوع «هستی‌شناسی یاد و فراموشی» با سخنرانی حکمت‌الله ملاصالحی و انشاءالله رحمتی برگزار می‌کند.

حکمت‌الله ملاصالحی، استاد دانشگاه تهران با تأکید بر اینکه «انسان روزگار ما دهرزده و دوران‌ گرفته‌ترین موجود همه تاریخ است»، می‌گوید: نظام دانایی جدید انسان بماهو «وجود» را فراموش کرده و او را به ابژه‌ شناخت تقلیل داده است؛ انسانی که «نقطه پرگار وجود» خود را از کف داده و محاط در دایره دوران شده است.

استاد تمام دانشگاه تهران در نشستی درباره کارکرد آیین‌ها در جامعه و جهان بشری گفت: نوروز آئین پاسداری از رستاخیز و رویش‌های بهاری طبیعی است، منابع حیاتی که زیست‌بوم‌های این جغرافیا در اختیار ما قرار داده‌اند، زمینه‌ساز تداوم و استمرار تاریخ و فرهنگ ما بوده‌اند؛ بنابراین به طبیعت عمیقاً نیاز حیاتی داریم و باید از آنها پاسداری کنیم.

آیین نکوداشت حکمت‌الله ملاصالحی به همت خانه اندیشمندان علوم انسانی برگزار می‌شود.

همروزگار شدن و معاصرت با دیگری مقتضیات و لوازم خاص خود را دارد و می‌طلبد. مادام که زمینه و زمانه‌اش را مهیا نکرده‌ای همچنان در گلوگاه کشمکش‌ها و تناقض‌ها گرفتار خواهی ماند.

نقد و نگاه سلبی دیگر به رؤیای تمدن نوین اسلامی، آمرانه و دستوری بودنش است، اما جامعه‌ها، فرهنگ‌ها و تمدن‌ها آمرانه و دستوری پی افکنده و به پا نمی‌شوند. به دیگر سخن این‌طور نبوده است که شبی حاکمی در خواب رؤیای جامعه و جهانی نو را می‌دید و وقتی صبح از خواب برمی‌خاست، فرمان جامعه و جهانی نو را به «رعایای» تحت حاکمیت خود صادر می‌کرد.

حکمت‌الله ملاصالحی،‌ استاد دانشگاه تهران نوشت: در مقاله «رؤیای تمدن اسلامی» نه سرِ مخالفت و معاندت با اصل تمدن و حیات متمدنانه وجود دارد و نه با اندیشه، ایده و آرمان هموار کردن راه و حرکت به سوی افتتاحِ افق تاریخ و زیست اقلیم و عالمی متعالی‌تر و معنوی‌تر نیز مخالفت نمی‌ورزد و معاندتی در کار است. لیکن با نهادن بارهای سنگین و سهمگین‌تر به ‌نام «دین» بر شانه مرکب تاریخ موافق نیستم و آن را به مصلحت و منفعت بشر نمی‌دانم و نمی‌بینم.

حکمت‌الله ملاصالحی ضمن برشمردن برخی از ویژگی‌های دوره جدید بیان کرد: دوره جدید تنها دوره زلزله‌های سنگین و سهمگین در ارض تاریخ و وجود انسان نبوده است، بلکه به لحاظ معنوی، دوره خشکسالی‌های جدی و در نوع خود بی‌سابقه بوده است. خشکسالی از نوعی دیگر، نه طبیعی که تاریخی و معنوی و اخلاقی است.