پیوند شفاعت، ولایت و عروةالوثقی در قرآن کریم

قرآن کریم صرفاً کتاب هدایت به‌واسطه احکام نیست؛ در پرتو روایات اهل‌ بیت(ع)، افق‌های تازه‌ای از معارف آن، از جمله حقیقت ولایت و مهدویت آشکار می‌شود. بسیاری از آیات قرآن در تفسیر و تأویل معصومان(ع)، با وجود مقدس حضرت ولی‌ عصر(عج) پیوند یافته‌اند و تصویری عمیق‌تر از فرهنگ انتظار ارائه می‌کنند. خبرنگار ایکنا از اصفهان در سلسله‌گفت‌وگوهای «در پرتو آیات مهدوی» با علی‌اکبر توحیدیان، پژوهشگر قرآن، این آیات و روایات را از ابتدای قرآن، جزءبه‌جزء بررسی می‌کند تا نسبت قرآن با آخرین حجت الهی، روشن‌تر و دقیق‌تر تبیین شود.

ایکنا ـ شفاعت چه ارتباطی با مقام وجه‌اللهی معصومان(ع) دارد و چرا در آیت‌الکرسی بر اذن الهی تأکید شده است؟

شفاعت از اعتقادات مهم اسلامی و از مباحث برجسته قرآن کریم است و در تبیین ولایی، با مقام وجه‌اللهی معصومان(ع) ارتباط دارد. در آیت‌الکرسی آمده است: «مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ؛ کیست آنکه جز به اذن او در پیشگاهش شفاعت کند؟» نکته اساسی این است که شفاعت هیچ‌گاه مستقل از خداوند نیست. شفیع هر اندازه هم از مقام معنوی برخوردار باشد، بدون اذن الهی نمی‌تواند شفاعت کند؛ بنابراین، میان شفیع که مصداقی از وجه‌الله است و تحقق شفاعت، اذن خداوند، حلقه واسط و شرط اساسی محسوب می‌شود؛ همان‌گونه که هیچ مصداقی از وجه‌الله از خداوند مستقل و منفصل نیست.

بیشتر بخوانید:

• پیوند آیت‌الکرسی با ولایت و شناخت حجت الهی
• ایمان و شایستگی، معیار همراهی با جبهه حق است
• درس‌های ماجرای طالوت و جالوت برای منتظران ظهور
• رجعت در قرآن و روایات؛ شواهد قرآنی و دیدگاه علمای شیعه
• رجعت؛ حلقه‌ای میان ظهور و قیامت
• انتظار واقعی؛ از خودسازی تا زمینه‌سازی برای حاکمیت حق
• انتظار در میدان آزمون؛ حفظ ایمان در سختی‌ها
• انتظار بدون استقامت معنا ندارد
• یاران حضرت مهدی(عج)؛ از اجتماع ۳۱۳ نفر تا برخورداری از بصیرت و فراست
• تحقق کامل ثقلین در حکومت جهانی حضرت مهدی(عج)

شفاعت از موضوعاتی است که باید ابعاد و اقسام آن با تکیه بر آیات قرآن و روایات معصومان(ع) بررسی شود. در این زمینه، مطالعه جلد نهم کتاب معادشناسی علامه طهرانی نیز توصیه می‌شود.

ایکنا ـ آیه ۲۵۶ سوره مبارکه «بقره» چگونه مفهوم ولایت را در ادامه معارف آیت‌الکرسی مطرح می‌کند و چه ارتباطی میان عروةالوثقی و ولایت امام مهدی(عج) وجود دارد؟

این آیه می‌فرماید: «لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَىٰ لَا انْفِصَامَ لَهَا وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ؛ در دین هیچ اجباری نیست؛ راه هدایت از گمراهی روشن شده است. پس هر کس به طاغوت کفر ورزد و به خدا ایمان آورد، به دستاویزی استوار چنگ زده که گسستنی نیست و خداوند شنوا و داناست.»

از پیامبر اکرم(ص) درباره «عروةالوثقی» پرسیدند. در روایتی که در کتاب غایة‌المرام، حدیث ۲۳ نقل شده، آمده است: «وَمَا الْعُرْوَةُ الْوُثْقَىٰ؟» قَالَ: «وِلَايَةُ سَيِّدِ الْوَصِيِّينَ.» قِيلَ: «وَمَنْ سَيِّدُ الْوَصِيِّينَ؟» قَالَ: «أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ أَخِي عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ؛ پرسیده شد: «دستگیره استوار چیست؟» فرمود: «ولایت سالار اوصیا.» پرسیدند: «سالار اوصیا کیست؟» فرمود: «امیرالمؤمنین، برادرم علی بن ابیطالب.» بر‌اساس این روایت، ولایت امیرالمؤمنین(ع) با مفهوم عروةالوثقی پیوند دارد.

در تبیین معارف مهدوی نیز ولایت خاتم اوصیا، حضرت امام مهدی(عج) در امتداد همین حقیقت فهمیده می‌شود. چنانکه آیه تأکید می‌کند، تمسک به این دستاویز استوار، با کفر به طاغوت و ایمان به خداوند همراه است و این دستاویز گسستنی نیست و غیرقابل انفصام است.

ایکنا ـ آیه ۲۵۷ سوره مبارکه «بقره» چه تصویری از ولایت الهی ارائه می‌دهد و مفهوم «ولی‌الله» در این آیه چگونه تبیین می‌شود؟

این آیه بحث ولایت الهی را به‌صراحت مطرح می‌کند: «اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ أُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ؛ خداوند ولیّ کسانی است که ایمان آورده‌اند؛ آنان را از تاریکی‌ها به سوی نور بیرون می‌برد و کسانی که کافر شده‌اند، سرپرستانشان طاغوت‌ها هستند که آنان را از نور به سوی تاریکی‌ها بیرون می‌برند؛ آنان اهل آتش‌اند و در آن جاودانه خواهند ماند.»

واژه «وَلِيّ» از ریشه وَلایت گرفته و برای آن بیش از ۲٠ معنا با وجه مشترک «قرابت» گفته شده که اصلی­‌ترین معانی آن، سرپرست و دوست است. خداوند ولیّ مؤمنان محسوب می‌­شود و مؤمنان نیز می‌توانند در مقام بندگی و قرب الهی از اولیای خداوند باشند. خداوند در آیه 62 سوره یونس می‌فرماید: «أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ؛ آگاه باشید که بر دوستان خدا نه بیمی است و نه آنان اندوهگین می‌شوند.»

توضیح اینکه، در عالم تکوین، همه موجودات تحت ولایت و تدبیر خداوند قرار دارند و وجودشان وابسته به اوست؛ اما در عالم تشریع، ولایت الهی به معنای خاص آن با مرتبه ایمان، عبودیت و رهایی از حجاب‌های نفسانی ارتباط پیدا می‌کند. انسان هر اندازه از شرک خفی، خودمحوری و تعلقات نفسانی فاصله بگیرد و به حقیقت بندگی نزدیک‌تر شود، زمینه بیشتری برای تحقق این ولایت در وجود خود می‌یابد.

در این چارچوب، حدیث مشهوری نیز مطرح می‌شود: «الْمُؤْمِنُ مِرْآةُ الْمُؤْمِنِ؛ مؤمن آینه مؤمن است.» در تفسیری عرفانی از این حدیث، می‌توان آن را با تجلی صفات و اسماء الهی در وجود انسان مؤمن مرتبط دانست؛ همان‌گونه که آینه، تصویر صاحب صورت را منعکس می‌کند، مؤمن نیز مؤمن را در خود نشان می­‌دهد.

معنای رایج اخلاقی حدیث، یعنی اینکه مؤمن عیب‌ها و ویژگی‌های برادر مؤمن خود را همچون آینه به او نشان دهد، همچنان معتبر، اما تفسیر عرفانی این حدیث عمیق‌تر است.