شناخت حقیقت رفتار حضرت زهرا (س)؛ مبنای الگوبرداری در جامعه امروز
حجت‌الاسلام سیدرضا عمادی با اشاره به ابعاد اجتماعی، علمی و تربیتی شخصیت حضرت زهرا (س) گفت: زنان می‌توانند متناسب با ویژگی‌های شخصیتی، توانایی‌ها و شرایط زندگی خود از سیره ایشان الگوبرداری کنند.
حجت‌الاسلام والمسلمین سیدرضا عمادی، پژوهشگر دینی، در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان رضوی، در خصوص نحوه الگوگیری از سیره حضرت زهرا (س) اظهار کرد: حضرت زهرا (س) در کنار رسیدگی به امور منزل، در عرصه‌های اجتماعی نیز با ایراد خطبه و دفاع از امیرالمؤمنین (ع) حضور داشتند. البته این بدان معنا نیست که همه زنان باید در عرصه اجتماع چنین وظایفی را بر عهده بگیرند؛ چراکه اگرچه صدیقه طاهره (س) الگویی ارزشمند برای زنان هستند، اما در دوران حیات ایشان نیز زنانی توانمند به این امر مبادرت می‌ورزیدند و وظیفه اصلی زن از نگاه اسلام، خانه‌داری و تربیت فرزند بوده است.
وی افزود: الگوبرداری از حضرت زهرا (س) را باید با توجه به ساختار شخصیتی، روحیات و ظرفیت‌های متفاوت زنان مورد بررسی قرار داد. همان‌طور که برای مردان، متناسب با ویژگی‌های ذاتی و مسئولیت‌هایی که بر عهده دارند، نقش‌هایی مانند تکیه‌گاه خانواده بودن، تأمین مخارج و مدیریت امور بیرون از منزل تعریف شده است، برای زنان نیز با توجه به ویژگی‌های روحی و عاطفی و لطافتی که در وجود آنان قرار داده شده، مسئولیت‌ها و نقش‌های متناسبی در نظر گرفته شده است.
این پژوهشگر دینی با تأکید بر اینکه حضرت زهرا (س) در کنار رسیدگی به امور منزل، در عرصه‌های اجتماعی، از جمله با ایراد خطبه و دفاع از امیرالمؤمنین (ع)، نیز حضور داشتند، تصریح کرد: بدون تردید، ایشان الگویی ارزشمند برای زنان هستند؛ اما مسئله این است که آیا همه زنان از توانایی و ظرفیت ورود به چنین عرصه‌هایی برخوردارند؟ آیا در همان دوران، زنان دیگری از خاندان اهل‌بیت (ع) حضور نداشتند که چنین مسئولیت‌هایی را بر عهده نگیرند؟ برای نمونه، در واقعه عاشورا، حضرت زینب کبری (س) به ایراد خطبه پرداختند و نقش برجسته‌ای در عرصه اجتماعی ایفا کردند. این مسئله نشان می‌دهد که هر فردی متناسب با توانایی‌ها، ظرفیت‌ها و شرایط خود می‌تواند مسئولیتی را بر عهده بگیرد.
عمادی تأکید کرد: بنابراین، نمی‌توان یک الگوی واحد را بدون در نظر گرفتن تفاوت‌های فردی و شرایط زندگی برای همه زنان تجویز کرد. همان‌طور که پزشک برای هر بیمار، با توجه به سن، شرایط جسمی و نوع بیماری، نسخه متفاوتی تجویز می‌کند، در این زمینه نیز باید تناسب شرایط و توانایی‌های افراد را در نظر گرفت. البته صرف اینکه حضرت زهرا (س) در عرصه‌های مختلف حضور داشتند، به این معنا نیست که تمام زنان باید دقیقاً همان مسیر را طی کنند، بلکه هر زنی باید متناسب با ویژگی‌های روحی و شرایط زندگی خود، نقش و مسئولیتش را ایفا کند.
نقش‌آفرینی اجتماعی زنان متناسب با شرایط زندگی
وی ادامه داد: البته ممکن است شرایطی پیش بیاید که حضور اجتماعی زن ضرورت پیدا کند. برای مثال، زنی که همسر خود را از دست داده و مسئولیت سرپرستی و تأمین زندگی چند فرزند را بر عهده دارد، ناگزیر است نقش تکیه‌گاه خانواده را ایفا کند، وارد عرصه فعالیت اجتماعی و اقتصادی شود و از حقوق و منافع فرزندان خود دفاع کند. بنابراین، در چنین شرایطی، حضور اجتماعی و پذیرش مسئولیت‌های بیشتر برای او ضروری است؛ اما نمی‌توان همین شرایط را به همه زنان تعمیم داد و از تمام آنان انتظار داشت که به یک شکل عمل کنند. در حالت عادی، تقسیم مسئولیت‌ها می‌تواند به این صورت باشد که مرد مسئولیت حمایت، دفاع و تأمین خانواده را بر عهده بگیرد و زن نیز متناسب با جایگاه و توانایی‌های خود نقش‌آفرینی کند.
این کارشناس دینی همچنین با تأکید بر اینکه آنچه در آموزه‌های اسلامی درباره نقش زنان مورد تأکید قرار گرفته، صرفاً خانه‌داری به معنای انجام امور روزمره منزل نیست، بلکه مسئله اصلی، فرزندپروری و تربیت انسان است، اظهار کرد: فرزندپروری به معنای پرورش انسانی است که در آینده وارد جامعه می‌شود و مسئولیت اداره و پیشبرد آن را بر عهده می‌گیرد. اگر در جامعه شخصیتی برجسته و تأثیرگذار ظهور می‌کند، نباید نقش مادری را که در تربیت و پرورش او سهم داشته است، نادیده گرفت. بنابراین، نباید نقش تربیتی زنان را امری ساده یا کم‌اهمیت تلقی کرد. مقصود از نقش زن در خانواده، صرفاً انجام کارهایی مانند نظافت و رسیدگی به امور منزل نیست، بلکه بخش مهمی از این نقش به تربیت صحیح فرزندان، انتقال مفاهیم و ارزش‌های اخلاقی، ایجاد آرامش روانی و فراهم کردن فضای مناسب برای رشد اعضای خانواده مربوط می‌شود؛ زیرا آرامشی که در خانواده شکل می‌گیرد، می‌تواند به محیط‌های اجتماعی نیز منتقل شود و اگر در خانواده‌ها آرامش و تعادل وجود داشته باشد، این آرامش در سطح جامعه نیز نمود پیدا می‌کند.
عمادی با اشاره به اینکه از سوی دیگر، جامعه نیز نیازهایی دارد که گاهی مردان به‌تنهایی قادر به پاسخ‌گویی به آن‌ها نیستند و حضور زنان در برخی عرصه‌ها ضرورت پیدا می‌کند، بیان کرد: برای نمونه، در حوزه رسیدگی به مسائل و مشکلات زنان، لازم است خود زنان نیز حضور مؤثر داشته باشند؛ زیرا شناخت دقیق‌تر مسائل و دغدغه‌های زنان و برقراری ارتباط مؤثر با آنان، با مشارکت مستقیم زنان امکان‌پذیرتر است.
وی در بخش دیگری از صحبت‌های خود، در خصوص جایگاه علمی حضرت زهرا (س) و تأثیر آن بر تربیت امامان معصوم (ع)، تصریح کرد: حضرت زهرا (س) در تمام دوران حیات پیامبر اکرم (ص) در کنار ایشان حضور داشتند و از نزدیک شاهد نزول آیات الهی و تبیین و تفسیر آن‌ها توسط ایشان بودند. این همراهی علمی و معنوی با پیامبر اکرم (ص)، جایگاهی بسیار ارزشمند برای حضرت زهرا (س) ایجاد می‌کند؛ چراکه ایشان از نزدیک با معارف قرآن کریم و سنت نبوی آشنایی داشتند.
این پژوهشگر دینی ادامه داد: به بیان دیگر، حضرت زهرا (س) در کنار شخصیتی حضور داشتند که دریافت‌کننده وحی الهی و مفسر و تبیین‌کننده آیات قرآن برای مردم بود و ایشان نه‌تنها با قرآن کریم، بلکه با سنت پیامبر و شیوه عملی و رفتاری ایشان نیز به‌صورت مستقیم آشنایی داشتند. از این منظر، شناخت علمی حضرت زهرا (س) اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا ایشان از نزدیک با سرچشمه وحی و معارف نبوی ارتباط داشتند. افزون بر این، باید به ابعاد اخلاقی، اجتماعی و تربیتی شخصیت ایشان نیز توجه کرد؛ ابعادی که پیامبر اکرم (ص) در سیره و رفتار خود به‌عنوان الگو به نمایش گذاشتند.
تفاوت شرایط تاریخی در الگوگیری از سیره حضرت زهرا (س)
عمادی با بیان اینکه تردیدی نیست که کنش‌ها و واکنش‌های اهل‌بیت (ع)، به‌ویژه حضرت زهرا (س)، در بستر جغرافیایی، فرهنگی، اجتماعی و تاریخی خاصی شکل گرفته است، افزود: طبیعی است که با گذشت زمان، فرهنگ جوامع تغییر کند و حتی شرایط جغرافیایی و محیط زندگی انسان‌ها نیز متفاوت شود. بنابراین، بسیاری از شیوه‌های رفتاری و ابزارهای مورد استفاده انسان‌ها متناسب با این تحولات تغییر می‌کنند و چه‌بسا تغییر آن‌ها نیز ضرورت داشته باشد.
وی ادامه داد: بنابراین، گاهی ابزارها و امکانات موجود در هر دوره تاریخی، شکل کنش‌ها و واکنش‌های انسان را تعیین می‌کنند، بدون آنکه ضرورتاً ماهیت و حقیقت آن رفتار تغییر کند. برای مثال، ممکن است امروز برای فرد تشنه‌ای یک لیوان آب بیاوریم، درحالی‌که در گذشته آب را در کاسه یا حتی با دست به فرد تشنه می‌رساندند. ممکن است در شرایطی خاص، مانند حضور در بیابان، ابزار دیگری برای این کار مورد استفاده قرار گیرد. آنچه در همه این موقعیت‌ها ثابت است، احساس دلسوزی، توجه به نیاز دیگری و تلاش برای رفع تشنگی اوست. پس شکل و ابزار رفتار تغییر می‌کند، اما اصل انسان‌دوستی و خیررسانی ثابت می‌ماند.
این کارشناس دینی با اشاره به اینکه در بررسی سیره حضرت زهرا (س) نیز می‌توان از همین زاویه به موضوع نگریست، گفت: برای نمونه، در برخی نقل‌های تاریخی آمده است که زنی جوان برای طرح پرسش‌های علمی نزد حضرت می‌آید و از طرف مادربزرگ سالخورده خود مأموریت دارد که پاسخ پرسش‌های او را دریافت کند؛ زیرا مادربزرگ به دلیل کهولت سن، امکان مراجعه مستقیم نداشته است.
این گزارش نشان می‌دهد که حضرت زهرا (س) در جایگاه یک مرجع علمی و دینی، مورد مراجعه مردم قرار می‌گرفتند و به دلیل آشنایی با معارف الهی و برخورداری از جایگاه علمی و معنوی، مردم ایشان را پناهگاهی برای دریافت پاسخ‌های علمی و عملی می‌دانستند.
عمادی ادامه داد: در ادامه این حکایت، زن جوان پس از مطرح کردن چند پرسش و دریافت پاسخ‌های حضرت، به دلیل تعدد سؤالات احساس شرمندگی می‌کند و از ادامه پرسش‌ها خودداری می‌ورزد؛ اما حضرت او را تشویق می‌کنند که پرسش‌های بیشتری مطرح کند و با بیان مثالی درباره پاداش و اجر الهی، اشتیاق خود را به پاسخ‌گویی و رفع نیاز علمی دیگران نشان می‌دهند. به نظر می‌رسد یکی از مهم‌ترین پیام‌های این رفتار، اهتمام حضرت به خیررسانی به دیگران، مسئولیت‌پذیری علمی و اشتیاق به انتقال دانش است؛ چراکه حضرت نه‌تنها از مراجعه مردم و طرح پرسش‌های متعدد خسته نمی‌شوند، بلکه پاسخ‌گویی به نیازهای علمی آنان را فرصتی ارزشمند برای کسب پاداش الهی می‌دانند.
وی با تأکید بر اینکه اکنون اگر بخواهیم همین سیره را در جامعه امروز پیاده کنیم، لزوماً نباید همان شکل ارتباطی گذشته را تکرار کنیم، گفت: در گذشته، افراد برای دریافت پاسخ به منزل حضرت مراجعه می‌کردند؛ اما امروز ممکن است پرسش‌های خود را از طریق پیام‌رسان‌ها، تماس تلفنی، شبکه‌های اجتماعی یا سایر ابزارهای ارتباطی مطرح کنند. بنابراین، فردی که از حضرت زهرا (س) الگو می‌گیرد و از دانش و تخصصی برخوردار است، باید با همان روحیه مسئولیت‌پذیری، دلسوزی و اشتیاق، دانش خود را در اختیار دیگران قرار دهد. در اینجا ابزار ارتباطی، زبان و شیوه انتقال پیام ممکن است تغییر کند؛ در یک جامعه زبان فارسی رایج باشد و در جامعه‌ای دیگر زبان انگلیسی یا زبان دیگری، اما اصل توجه به نیاز علمی مردم و تلاش برای پاسخ‌گویی به آنان ثابت است.
این پژوهشگر دینی با تأکید بر اینکه الگوگیری از سیره حضرت زهرا (س) بیش از آنکه مبنای ظاهری داشته باشد، مبتنی بر محتوا و حقیقت رفتار ایشان است، اظهار کرد: بنابراین، ما باید محتوای سیره ایشان را درک کنیم. برای مثال، در موضوعاتی مانند بخشش، گذشت، مغفرت، ظلم‌ستیزی و دفاع از حق، باید منطق و حقیقت رفتار حضرت را بشناسیم و آن را متناسب با شرایط جامعه امروز محقق کنیم. برای روشن‌تر شدن این موضوع، می‌توان به یکی از مقاطع مهم زندگی حضرت زهرا (س) اشاره کرد؛ چراکه پس از خانه‌نشین شدن امیرالمؤمنین (ع)، حضرت زهرا (س) در دفاع از حق و بیان مواضع خود در عرصه اجتماعی حضور پیدا می‌کنند و در برابر کاروان‌ها و مردم به روشنگری و تبیین مسائل می‌پردازند. اما طبیعی است که اگر امروز فردی بخواهد از یک مظلوم دفاع کند یا در برابر ظلم موضع بگیرد، لزوماً نمی‌تواند همان شیوه تاریخی را به کار بگیرد؛ زیرا شرایط اجتماعی و امکانات ارتباطی تغییر کرده است.
عمادی در پایان گفت: ممکن است امروز این دفاع از طریق نگارش مقاله، فعالیت رسانه‌ای، روشنگری عمومی، حمایت از نیروهای نظامی کشور در چارچوب وظایف و مسئولیت‌های اجتماعی یا سایر شیوه‌های متناسب با شرایط روز صورت بگیرد. بنابراین، آنچه اهمیت دارد، شناخت منطق دفاع از حق و مقابله با ظلم است، نه تکرار عین صورت تاریخی کنش‌های حضرت.
انتهای پیام
