زندگی فاطمی؛ پیوند مسئولیت اجتماعی و بندگی خدا
حجت‌الاسلام والمسلمین محمدعلی فیض‌آبادی با تأکید بر اینکه زندگی فاطمی تنها به ابراز محبت و برگزاری مناسک مذهبی محدود نمی‌شود، گفت: ایفای درست نقش‌های خانوادگی و اجتماعی، مسئولیت‌پذیری، حضور آگاهانه در جامعه، همراهی همسر در مسیر بندگی خداوند و تربیت فرزندانی مؤمن، از مهم‌ترین شاخصه‌های زندگی براساس سیره حضرت زهرا(س) است.
حضرت زهرا(س) الگویی جامع برای دختران و زنان و نمونه‌ای کامل از پیوند ایمان، اندیشه و عمل هستند. ایشان با فرزندان خود ارتباطی صمیمانه و عاطفی برقرار می‌کردند و برای آنان قصه می‌گفتند. وجود چنین رفتارهایی نشان می‌دهد که تربیت فرزند تنها از طریق توصیه و آموزش مستقیم انجام نمی‌شود و ایفای درست نقش خانوادگی، قطعاً یکی از شاخصه‌های زندگی فاطمی است.
در همین راستا، حجت‌الاسلام والمسلمین محمدعلی فیض‌آبادی، پژوهشگر دینی، در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان‌رضوی، به تبیین شاخص‌های زندگی فاطمی پرداخته است که در ادامه می‌خوانیم:
ایکناـ چرا قرائت مکرر احادیث الزاماً به تعمیق دینداری منجر نمی‌شود و چرا محبت اهل بیت(ع) گاهی به رفتار و منش اجتماعی تبدیل نمی‌شود؟
در این زمینه باید میان آموزش دینی و پرورش دینی تفاوت قائل شد. در آموزش دین، مخاطب با مجموعه‌ای از اطلاعات و معارف روبه‌رو می‌شود و این اطلاعات در ذهن او انباشته می‌شود؛ اما صرف افزایش اطلاعات، الزاماً به تربیت دینی و شکل‌گیری رفتارهای دینی منجر نمی‌شود.
برای نمونه، ممکن است فردی جدول ضرب را به‌خوبی بداند، اما توانایی استفاده از آن را در تجارت و زندگی اقتصادی نداشته باشد. بنابراین، آموزش به‌تنهایی کافی نیست و باید از آن فراتر رفت و به پرورش دینی و فراهم‌کردن بسترهای تربیتی مناسب برای عمل‌کردن پرداخت.
رفتارهای انسان معمولاً معلول احساسات او هستند و احساسات نیز از معرفت و اندیشه سرچشمه می‌گیرند. اگر محبت عمیق و واقعی نسبت به حضرت زهرا(س) در وجود انسان شکل بگیرد، این محبت می‌تواند انگیزه‌ای برای تنظیم رفتارها براساس سیره و شخصیت ایشان باشد؛ چراکه محبت واقعی همانند علاقه‌ای است که انسان به فرزند یا همسر خود دارد؛ به‌گونه‌ای که ناراحتی آنان را نمی‌خواهد و خواسته‌هایشان را با میل و رغبت می‌پذیرد.
هنگامی‌که چنین مودت و عشقی نسبت به اهل بیت(ع) ایجاد شود، انسان به‌صورت طبیعی می‌کوشد رفتار خود را با رضایت و سیره آنان هماهنگ کند. بنابراین، حلقه مفقوده در این زمینه آن است که ما بیشتر بر آموزش تأکید کرده‌ایم، درحالی‌که پرورش دینی و ایجاد بسترهای مناسب برای عمل، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. به همین دلیل، معارف و محبت اهل بیت(ع) همیشه به رفتار اجتماعی و سبک زندگی تبدیل نمی‌شود.
البته در حوزه اندیشه نیز گاهی دچار کوتاهی هستیم؛ چراکه برخی افراد در حقیقت به‌دنبال خواسته‌های نفسانی و منافع شخصی خود هستند و از اهل بیت(ع) به‌عنوان واسطه یا وسیله‌ای برای رسیدن به خواسته‌های خود استفاده می‌کنند.
در این حالت، اهل بیت(ع) هدف اصلی نیستند، بلکه تنها وسیله‌ای برای رسیدن به اهداف دنیوی به‌شمار می‌آیند و روشن است که چنین رابطه‌ای عمیق و پایدار نخواهد بود؛ زیرا انسان تنها هنگام نیاز به درگاه حضرت زهرا(س) مراجعه می‌کند و زمانی‌که نیازی ندارد، ارتباط خود را فراموش می‌کند.
خداوند متعال می‌فرماید: «وَابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَةَ»؛ یعنی برای رسیدن به خداوند، وسیله‌ای بجویید. پس اهل بیت(ع) باید وسیله‌ای برای رسیدن به خدا و شناخت بهتر او باشند، نه اینکه خداوند یا اهل بیت(ع) را وسیله‌ای برای دستیابی به خانه، خودرو، پول و مظاهر دنیا قرار دهیم.
بنابراین، باورهای دینی باید بر معرفتی عمیق و محبتی واقعی استوار شوند تا بتوانند بر رفتار و سبک زندگی انسان تأثیر بگذارند.
برای روشن‌تر شدن این موضوع، می‌توان به نظام طبیعت توجه کرد. در طبیعت، برخی موجودات خود را فدای موجودات دیگر می‌کنند و ارزش آن‌ها به موجودی بستگی پیدا می‌کند که در راه آن فدا شده‌اند. خاک، درخت را پرورش می‌دهد و به میوه تبدیل می‌شود؛ آب نیز در خدمت درخت قرار می‌گیرد و در نهایت به شکل میوه ظهور می‌کند. ارزش هر چیز به آن چیزی وابسته است که در راه آن صرف می‌شود.
انسان نیز، خواه‌ناخواه، همواره انرژی، ثروت، زمان و امکانات خود را در راه هدفی هزینه می‌کند. در نتیجه، ارزش انسان به مقصدی بستگی دارد که خود را در راه آن فدا می‌کند. پس کسی‌که در مسیر خداوند گام برمی‌دارد، ارزش الهی پیدا می‌کند؛ کسی‌که در راه حضرت زهرا(س) حرکت می‌کند، از ارزش و فضیلت فاطمی بهره‌مند می‌شود؛ اما فردی که تنها در پی خواسته‌های نفسانی خویش است، ارزش خود را به اندازه همان خواسته‌ها محدود می‌کند.
ایکناـ سهم نظام آموزشی، منبر و رسانه در این فاصله چیست و چگونه می‌توان مجالس فاطمیه را از برنامه‌های صرفاً عاطفی به کانون تربیت دینی تبدیل کرد؟
نظام آموزشی، منبر و رسانه نقش بسیار مهمی در انتقال معارف، گسترش اندیشه و تولید فکر دارند. این ابزارها می‌توانند در قالب مدرسه، دانشگاه، منبر، فیلم، انیمیشن و دیگر قالب‌های رسانه‌ای، پیام‌های دینی را به مخاطبان منتقل کنند و زمینه رشد فکری و معنوی آنان را فراهم سازند.
با این‌حال، گاهی به‌دلیل تلاش برای جذب مخاطب، فعالیت‌های دینی صرفاً به اطلاع‌رسانی محدود می‌شوند و حتی منافع شخصی جای اهداف اصلی دین را می‌گیرند. برای نمونه، به مخاطب گفته می‌شود اگر فلان عمل را انجام دهد، حاجتش برآورده می‌شود، ثروتمند خواهد شد یا به خواسته‌ای دنیوی دست خواهد یافت. در چنین شرایطی، از اهداف اساسی دین و رسالت تربیتی آن غفلت می‌شود و تنها بر مطالبی تأکید می‌شود که برای مخاطب جذاب‌تر یا خوشایندتر است.
به همین دلیل، بسیاری از مجالس و برنامه‌های مذهبی هنوز به کانون تربیت دینی تبدیل نشده‌اند. بنابراین، اگر بخواهیم مجالس و برنامه‌های مربوط به حضرت زهرا(س) به کانون تربیت تبدیل شوند، نخست باید هدف ما تربیت انسان‌های الهی و ولایت‌مدار باشد.
در مرحله بعد، باید تفکر آزاد و قدرت تحلیل را به مخاطبان آموزش دهیم، نه اینکه صرفاً اطلاعاتی را در ذهن آنان انباشته کنیم. همچنین لازم است خداوند و قیامت، محور اصلی تربیت دینی قرار گیرند. باید سطح اندیشه مخاطبان را ارتقا دهیم و حکمت را به آنان بیاموزیم تا ارتباط آنان با دین، تنها به حفظ اطلاعات و انجام برخی اعمال محدود نشود.
دین اسلام مجموعه‌ای از اندیشه، رفتار و عمل است و همه این ابعاد باید در کنار یکدیگر رشد کنند. خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید: «یُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ». بر اساس این آیه، دین تنها آموزش مجموعه‌ای از احکام و معارف نیست، بلکه با حکمت و اندیشه نیز ارتباط عمیقی دارد.
اگر دین وجود داشته باشد، اما اندیشه و قدرت تحلیل شکل نگیرد، فرد ممکن است گرفتار خرافات شود؛ یعنی به اهل‌بیت (ع) علاقه داشته باشد، اما فاقد فهم درست و نگاه عقلانی باشد.
از سوی دیگر، اگر فرد تنها به ظواهر دینی و انجام برخی اعمال توجه کند، اما اندیشه توحیدی و هدف الهی در زندگی او شکل نگیرد، ممکن است به نوعی دینداری سطحی و منفعت‌محور گرفتار شود؛ دینداری‌ای که در آن فرد انتظار دارد تنها با خوابیدن و بدون اصلاح اندیشه و رفتار، همه امور زندگی‌اش سامان یابد.
بنابراین، رسالت نظام آموزشی، منبر و رسانه آن است که در کنار انتقال معارف، به تربیت انسان، تقویت تفکر، پرورش حکمت و اصلاح رفتار اجتماعی نیز توجه کنند.
ایکناـ شاخص‌های یک زندگی فاطمی در جامعه امروز چیست؟
در بررسی شاخصه‌های یک زندگی فاطمی، می‌توان به چهار بُعد مهم از شخصیت حضرت زهرا (س) اشاره کرد. ایشان به‌عنوان دختر، همسر، مادر و زنی فعال در جامعه، الگویی جامع برای زندگی فردی و اجتماعی به‌شمار می‌آیند.
در جایگاه دختر، حضرت زهرا(س) ارتباطی عمیق و سرشار از محبت با پدر بزرگوارشان، پیامبر اکرم(ص)، داشتند. پس از رحلت حضرت خدیجه(س)، حضرت زهرا(س) بخش مهمی از خلأ عاطفی و روحی پیامبر اکرم(ص) را جبران می‌کردند و به همین دلیل، پیامبر ایشان را «امّ‌ابیها» می‌نامیدند.
دختر می‌تواند از نظر عاطفی و روحی، نقش مهمی در حمایت از پدر و مادر داشته باشد و با محبت، توجه و همراهی خود، آرامش بیشتری برای خانواده فراهم کند.
حضرت زهرا(س) در جایگاه یک زن نیز حضوری فعال و اثرگذار در جامعه داشتند. ایشان در ماجرای فدک سخنرانی کردند، در عرصه‌های اجتماعی حضور یافتند و از حق حضرت امیرالمؤمنین(ع) دفاع کردند.
بنابراین، زن فاطمی، فردی منزوی و بی‌تفاوت نسبت به مسائل جامعه نیست، بلکه با حفظ کرامت و جایگاه خود، در مسیر دفاع از حق و ارزش‌های الهی، حضوری آگاهانه و مسئولانه دارد.
در بُعد همسرداری نیز حضرت زهرا(س) الگویی برجسته هستند. امیرالمؤمنین(ع) فرمودند که هرگاه به چهره حضرت زهرا(س) نگاه می‌کردند، تمام اندوه‌ها و ناراحتی‌هایشان برطرف می‌شد. همچنین ایشان فرمودند که در طول زندگی مشترک، هرگز کاری انجام ندادند که حضرت زهرا(س) را خشمگین یا ناراحت کند و ایشان نیز چنین رفتاری با امیرالمؤمنین(ع) نداشتند.
امروزه در زندگی مشترک، گاهی انتظارات زن و مرد بیشتر به مسائل مادی و ظاهری محدود می‌شود. مرد انتظار دارد همسرش خانه را مرتب کند، غذا و لباس را آماده سازد و وظایف خانه را انجام دهد؛ زن نیز انتظار دارد همسرش درآمد و امکانات لازم را فراهم کند. این امور اگرچه در جای خود اهمیت دارند، اما نباید هدف اصلی زندگی مشترک تلقی شوند.
هنگامی‌که پیامبر(ص) از امیرالمؤمنین(ع) درباره حضرت زهرا(س) پرسیدند، ایشان فرمودند: «بهترین یاور برای اطاعت خداوند». این تعبیر نشان می‌دهد که زن و شوهر باید مانند دو بال، یکدیگر را در مسیر رشد معنوی و بندگی خداوند یاری کنند.
در بُعد فرزندپروری نیز حضرت زهرا(س) الگویی ارزشمند هستند. ایشان با فرزندان خود ارتباطی صمیمانه و عاطفی برقرار می‌کردند، با آنان بازی می‌کردند، برایشان قصه می‌گفتند و مسابقه برگزار می‌کردند.
این رفتارها نشان می‌دهد که تربیت فرزند تنها از طریق توصیه و آموزش مستقیم انجام نمی‌شود، بلکه محبت، بازی، گفت‌وگو، همراهی و ایجاد ارتباط عاطفی نیز از عناصر مهم تربیت به‌شمار می‌آیند.
بر این اساس، زندگی فاطمی یعنی ایفای درست نقش‌های خانوادگی و اجتماعی، همراه با محبت، مسئولیت‌پذیری، حضور آگاهانه در جامعه، یاری‌رساندن به همسر در مسیر بندگی خداوند و تربیت فرزندانی شایسته و مؤمن.
انتهای پیام
