امید بدون مسئولیت‌پذیری انتظاری منفعلانه است
مهری عزیزپور با تأکید بر مسئولیت اخلاقی انسان در قبال رنج دیگران گفت: امید زمانی از یک آرزوی ذهنی فراتر می‌رود که به اراده و عمل تبدیل شود و انسان امیدوار نمی‌تواند نسبت به ساختن آینده‌ای بهتر بی‌تفاوت بماند.
مهری عزیزپور، پژوهشگر فلسفه تعلیم و تربیت، در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان‌رضوی، درخصوص «مسئولیت؛ معنای انسان در جهان» به تبیین نسبت میان امید، رنج، مهربانی، همدلی و مسئولیت‌پذیری انسان پرداخت و با تأکید بر ضرورت بازنگری در روابط انسانی اظهار کرد: انسان در برابر رنج دیگران مسئول است و نمی‌تواند صرفاً به این دلیل که دشواری و رنجی متعلق به او نیست، خود را از مسئولیت اخلاقی نسبت به آن مبرا بداند.
وی با اشاره به ضرورت حفظ امید در روزگار دشواری و رنج اظهار کرد: امید به معنای انکار رنج و چشم‌پوشی از واقعیت‌های تلخ زندگی نیست، بلکه نوعی نگرش آگاهانه به امکان تغییر و عبور از دشواری‌هاست. انسان امیدوار کسی نیست که درد را تجربه نمی‌کند، بلکه کسی است که اجازه نمی‌دهد درد، تمام افق نگاهش را تصاحب کند.
این پژوهشگر فلسفه تعلیم و تربیت افزود: از منظر فلسفه اخلاق، امید به معنای باور به این حقیقت است که وضعیت موجود، تنها وضعیت ممکن نیست. همچنین صبر به معنای تسلیم شدن در برابر سرنوشت نیست، بلکه توانایی ایستادگی، انتخاب و حرکت در دل شرایط دشوار را شامل می‌شود. انسان با حفظ امید، نه‌تنها از ناامیدی فاصله می‌گیرد، بلکه می‌تواند به عاملی برای تغییر زندگی خود و جهان پیرامونش تبدیل شود.
رنج دیگران؛ پرسشی اخلاقی در برابر وجدان انسان
عزیزپور در ادامه با طرح موضوع مسئولیت انسان امروز در برابر رنج دیگران بیان کرد: مسئولیت انسان در قبال دیگران از حقیقت اجتماعی بودن وجود او سرچشمه می‌گیرد؛ چراکه هیچ انسانی در خلأ زندگی نمی‌کند و تصمیم‌ها، رفتارها و حتی سکوت‌های ما می‌توانند بر زندگی دیگران تأثیرگذار باشند.
وی تصریح کرد: از منظر اخلاق فلسفی، رنج دیگری صرفاً مسئله‌ای خارج از دایره زندگی ما نیست، بلکه پرسشی اخلاقی است که وجدان انسان را به پاسخ‌گویی فرامی‌خواند. مسئولیت‌پذیری به این معناست که نپذیریم چون رنجی متعلق به ما نیست، ارتباطی نیز با ما ندارد.
پژوهشگر فلسفه تعلیم و تربیت ادامه داد: گاهی کمک به دیگری تنها یک رفتار خیرخواهانه نیست، بلکه ادای وظیفه‌ای انسانی در برابر ارزش وجودی اوست. از این منظر، توجه به رنج انسان‌ها و تلاش برای کاهش آن، بخشی از مسئولیت اخلاقی هر فرد در جامعه محسوب می‌شود.
مهربانی؛ شرط حفظ معنای انسانی جهان
وی با تأکید بر جایگاه مهربانی در حیات فردی و اجتماعی انسان اظهار کرد: مهربانی، روح حیات در کالبد جهان و یکی از بنیادی‌ترین شرایط انسانی ماندن انسان است. جهانی که در آن منفعت شخصی بر ارزش‌های انسانی غلبه کند و رنج دیگران اهمیتی نداشته باشد، ممکن است از نظر فناوری پیشرفت کند، اما از نظر اخلاقی به عقب بازمی‌گردد.
عزیزپور با بیان اینکه مهربانی صرفاً یک احساس عاطفی نیست، افزود: مهربانی نوعی شیوه زیستن و به‌رسمیت شناختن ارزش دیگری است. شفقت به انسان می‌آموزد که دیگران را نه به‌عنوان ابزاری برای رسیدن به اهداف، بلکه به‌عنوان موجوداتی صاحب کرامت ببیند.
وی تأکید کرد: هیچ تمدنی بدون اخلاق شکل نمی‌گیرد و جهان بدون مهربانی به‌تدریج معنای انسانی خود را از دست خواهد داد.
تفاوت‌ها فرصتی برای گفت‌وگو و گسترش شناخت هستند
این پژوهشگر فلسفه تعلیم و تربیت در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به ضرورت پذیرش تفاوت‌های انسانی گفت: تفاوت، بخشی جدایی‌ناپذیر از حقیقت وجود انسان است و هیچ دو انسانی دقیقاً یکسان نمی‌اندیشند، تجربه نمی‌کنند و به جهان نمی‌نگرند.
وی افزود: مواجهه با دیگری فرصتی برای شناخت محدودیت‌های اندیشه خود و گسترش افق فهم است. اگر تفاوت را تهدید بدانیم، به سمت حذف و طرد دیگری حرکت می‌کنیم، اما اگر آن را فرصتی برای گفت‌وگو بدانیم، امکان یادگیری و همزیستی فراهم خواهد شد.
عزیزپور با بیان اینکه پذیرش دیگری به معنای کنار گذاشتن باورهای شخصی نیست، اظهار کرد: پذیرش تفاوت‌ها به معنای پذیرفتن این حقیقت است که انسان‌ها با وجود تفاوت‌هایشان، در کرامت انسانی مشترک‌اند.
معنای زندگی در مواجهه آگاهانه با دشواری‌ها
وی همچنین درباره امکان یافتن معنای زندگی در میان سختی‌ها بیان کرد: معنای زندگی همیشه در آسایش و برخورداری جست‌وجو نمی‌شود و گاهی انسان در مواجهه با دشواری‌ها، عمیق‌ترین پرسش‌ها درباره وجود، انتخاب و حقیقت زندگی را کشف می‌کند.
این پژوهشگر ادامه داد: از منظر فلسفی، رنج به‌خودی‌خود ارزشمند یا مقدس نیست، اما نحوه مواجهه انسان با آن می‌تواند زمینه‌ساز رشد و تحول درونی شود. در نگاه دینی نیز ابتلا فرصتی برای آشکار شدن ظرفیت‌های ایمان، صبر و توکل است.
وی با اشاره به نقش انتخاب انسان در مواجهه با شرایط زندگی گفت: انسان نمی‌تواند همیشه شرایط زندگی را انتخاب کند، اما در بسیاری از موقعیت‌ها می‌تواند نوع مواجهه و پاسخ خود را برگزیند. شاید یکی از عمیق‌ترین جلوه‌های معنای زندگی، توانایی یافتن راهی برای ادامه دادن، ساختن و نیکو زیستن در شرایط دشوار باشد.
تنهایی انسان معاصر با افزایش ارتباطات برطرف نمی‌شود
عزیزپور در ادامه با پرداختن به مسئله تنهایی انسان معاصر و نیاز به همدلی اظهار کرد: انسان امروز بیش از هر زمان دیگری امکان ارتباط دارد، اما ارتباط بیشتر الزاماً به معنای فهمیده شدن نیست. تنهایی واقعی گاهی نه از نبودن انسان‌ها در اطراف ما، بلکه از نبودن کسی ناشی می‌شود که بتواند جهان درونی انسان را درک کند.
وی با اشاره به اینکه انسان موجودی رابطه‌مند است، افزود: هویت انسان در ارتباط با دیگران شکل می‌گیرد و همدلی به معنای فراتر رفتن از مرزهای خود و تلاش برای دیدن جهان از دریچه نگاه دیگری است.
این پژوهشگر فلسفه تعلیم و تربیت تصریح کرد: جامعه‌ای که در آن افراد صرفاً با یکدیگر ارتباط برقرار کنند، اما یکدیگر را نفهمند، با نوعی تنهایی جمعی مواجه خواهد شد. بازگشت به گفت‌وگوی واقعی، شنیدن بدون قضاوت و توجه عمیق به انسان‌ها می‌تواند راهی برای ترمیم این گسست باشد.
نجات یک انسان؛ دفاع از ارزش مشترک بشری
وی در تبیین اهمیت نجات انسان‌ها و مسئولیت همگانی در این زمینه بیان کرد: ارزش انسان به جایگاه اجتماعی، ثروت، قدرت یا موقعیت جغرافیایی او وابسته نیست، بلکه ریشه در کرامت ذاتی او دارد. هنگامی که جان یا کرامت یک انسان در معرض آسیب قرار می‌گیرد، در حقیقت یکی از بنیادی‌ترین ارزش‌های مشترک بشری مورد تهدید قرار گرفته است.
عزیزپور ادامه داد: از منظر اخلاقی، نمی‌توان برای ارزش جان انسان‌ها مرزهای خودخواهانه ترسیم کرد. نجات یک انسان تنها حل یک مسئله فردی نیست، بلکه دفاع از اصلی است که بقای جامعه انسانی بر آن استوار است.
وی تأکید کرد: اگر بپذیریم که کرامت هر انسان ارزشمند است، ناگزیر باید بپذیریم که رنج و نجات او نیز مسئله‌ای انسانی و مشترک است.
این پژوهشگر با اشاره به پیوند امید و مسئولیت‌پذیری اظهار کرد: امید زمانی از یک آرزوی ذهنی فراتر می‌رود که به اراده و عمل تبدیل شود. انسانی که به آینده‌ای بهتر باور دارد، نمی‌تواند نسبت به ساختن آن بی‌تفاوت بماند.
وی افزود: از منظر فلسفی، انسان موجودی انتخاب‌گر است و با تصمیم‌ها و رفتارهای خود در شکل‌گیری آینده نقش دارد. در اندیشه دینی نیز ایمان و عمل صالح از یکدیگر جدا نیستند؛ زیرا باور حقیقی باید در رفتار و مسئولیت انسان آشکار شود.
عزیزپور تصریح کرد: امید بدون مسئولیت‌پذیری، انتظار منفعلانه است، اما امید همراه با عمل می‌تواند به نیرویی برای اصلاح فرد، جامعه و جهان تبدیل شود.
تجربه رنج نباید انسان را نسبت به درد دیگران بی‌تفاوت کند
وی در بخش دیگری از سخنان خود درباره چگونگی عبور از رنج بدون بی‌تفاوت شدن نسبت به رنج دیگران گفت: یکی از خطرهای تجربه رنج آن است که انسان برای محافظت از خود، نسبت به درد دیگران بی‌حس شود؛ درحالی‌که رنج می‌تواند زمینه‌ای برای عمیق‌تر شدن فهم و همدلی باشد.
این پژوهشگر فلسفه تعلیم و تربیت ادامه داد: از منظر اخلاقی، عبور از رنج به معنای فراموش کردن درد نیست، بلکه به معنای تبدیل تجربه آن به بینشی انسانی‌تر است. کسی که دشواری را تجربه کرده، می‌تواند بهتر از گذشته معنای همراهی و حمایت را درک کند.
وی اظهار کرد: بلوغ اخلاقی زمانی شکل می‌گیرد که انسان در مسیر نجات و آرامش خود، دست دیگران را نیز رها نکند. رنج نباید ما را از جهان و انسان‌ها جدا کند، بلکه می‌تواند مسئولیت ما را در برابر آنان عمیق‌تر سازد.
زندگی خوب از خوشبختی فردی تا سعادت جمعی
عزیزپور در پایان با تبیین مفهوم زندگی خوب و نسبت آن با سعادت جمعی اظهار کرد: شاید در نگاه مادی، زندگی خوب با میزان دارایی، لذت‌های فردی یا موفقیت‌های شخصی سنجیده شود، اما از منظر فلسفه اخلاق، سعادت انسانی مفهومی فراتر از لذت‌های زودگذر است و با فضیلت، عدالت، معنا و کیفیت روابط انسانی پیوند دارد.
وی تأکید کرد: خوشبختی فردی زمانی به کمال نزدیک می‌شود که با خیر عمومی، عدالت اجتماعی و احساس مسئولیت در برابر دیگران همراه باشد. بر این اساس، معنای انسان در جهان را نمی‌توان جدا از نوع مواجهه او با دیگر انسان‌ها، میزان توجهش به رنج آنان و مسئولیتی که در قبال ساختن جهانی انسانی‌تر برعهده می‌گیرد، بررسی کرد.
انتهای پیام
