صكوك اجاره و نقش آن در تقويت توليد ملی

اوراق بهادار اسلامی يا صكوك كه امروزه مطرح می‌شود، ابزارهايی هستند كه بر اساس قراردادهای شرعی طراحی شده‌اند. صكوك انواع مختلفی دارد كه برخی از آن‌ها غيرانتفاعی (مانند صكوك قرض‌الحسنه) و گروه ديگر انتفاعی می‌باشند كه گروه دوم خود به دو دسته صكوك مبادله‌ای (مبتنی بر عقود مبادله‌ای) با بازدهی معیّن و صكوك مشاركتی (مبتنی بر عقود مشاركتی) با بازدهی نامعیّن قابل تقسيم است. صكوك اجاره يكی از انواع صكوك مبادله‌ای با بازدهی معیّن است كه قبل از ايران در بسياری از كشورهای اسلامی منتشر شده است. موسسات با اهدافی چون تامين نقدينگی، تبديل به اوراق بهادار كردن دارائی‌های مالی، خروج دارايی‌ها با كيفیّت پائين از ترازنامه و غيره از صكوك اجاره استفاده می‌كنند.

صكوك اجاره در ايران

در ايران هم در سال 89 برای اولين بار اين اوراق به انتشار رسيده‌اند و انتظار می‌رود در آينده به ميزان قابل توجّهی توسعه يابند. در واقع با ابلاغ دستورالعمل صكوك اجاره ريالی و ارزی بانك مركزی در اسفند 1390 به شبكه بانكی، مدخلی جديد در زمينه توسعه ابزارهای مالی در نظام بانكی كشور به وجود آمد. اين دستورالعمل زمينه مساعدی برای استفاده بانك‌ها، موسسات مالی، شهرداری‌ها، شركت‌های دولتی و حتی خود بانك مركزی از صكوك اجاره به منظور تامين دارائی يا تامين نقدينگی (و سرمايه در گردش) فراهم می‌نمايد. اين آئين‌نامه كه به نوعی بديل آئين‌نامه صكوك اجاره سازمان بورس در بازار پول می‌باشد، ظرفيت‌های خوبی برای شبكه بانكی ايجاد می‌نمايد. در اين يادداشت ضمن معرفی صكوك اجاره و برخی مدل‌های آن، بر نقشی كه صكوك اجاره در زمينه تقويت توليد ملی می‌تواند داشته باشد، تاكيد می‌گردد.

انواع مدل‌های مجاز صكوك اجاره

صكوك اجاره دارای انواع و مدل‌های گوناگونی می‌باشد كه شايد تاكنون 15 مدل آن در كشورهای مختلف مورد استفاده واقع شده باشد. به هر حال برخی از اين روش‌ها به لحاظ فقه شيعی و حقوق ايران مورد تائيد نمی‌باشد و برخی نيز به لحاظ اقتصادی انگيزه كافی برای بانی جهت تامين مالی از طريق صكوك اجاره فراهم نمی‌كند. در ادامه به دو مدل عملياتی صكوك اجاره كه هم به لحاظ شرعی مجاز می‌باشد و هم می‌تواند كاربرد قابل توجهی داشته باشد، اشاره می‌شود.

صكوك اجاره با هدف تأمين دارايی

گاهی بانی كه می‌تواند دولت، شهرداری يا يك بنگاه خصوصی باشد، برای تهيه دارايی سرمايه‌ای احتياج به تامين مالی دارد كه راه‌های مختلفی برای تامين مالی مطرح است. يكی از آن‌ها استفاده از صكوك اجاره است. در اين شيوه، بانی سفارش خود مبنی بر آمادگی برای انعقاد قرارداد اجاره دارايی خاص را به نهاد واسط اعلام می‌كند.

نهاد واسط نيز بعد از مطالعات اوليه و گرفتن مجوزهای لازم، اقدام به انتشار اوراق اجاره می‌كند و سپس با جمع‌آوری وجوه به وكالت از طرف صاحبان اوراق اجاره، كالای سرمايه‌ای را خريداری و به قرارداد اجاره به بانی واگذار می‌كند و در سررسيدهای مقرر اجاره بها‌ها را دريافت كرده به صاحبان اوراق می‌پردازد.

در پايان مدت اجاره، اگر قرارداد اجاره به شرط تمليك باشد، كالای مورد نظر را به صورت مجانی يا در مقابل عوض معين (كه در قرارداد اجاره تعيين شده ) به تمليك بانی در می‌آورد و اگر قرارداد اجاره عادی باشد، كالا را از بانی تحويل گرفته در بازار به فروش می‌رساند و قيمت حاصل از فروش را بين صاحبان صكوك تقسيم می‌كند.

صكوك اجاره با هدف تأمين نقدينگی

الگوی دومی‌كه برای انتشار صكوك اجاره می‌توان تصور نمود، الگوی صكوك اجاره تأمين نقدينگی است. گاهی بانی دارايی لازم مانند هواپيما، كشتی، ساختمان و غيره را دارد، ولی احتياج به نقدينگی دارد. در اين شيوه بانی، آمادگی خود را برای فروش يكی از دارايی‌هايش به واسط و سپس انعقاد قرارداد اجاره همان دارايی از واسط را اعلام می‌كند.

واسط هم بعد از گرفتن مجوزهای لازم، اقدام به انتشار صكوك اجاره می‌كند، سپس با جمع‌آوری وجوه به وكالت از طرف صاحبان اوراق اجاره، كالای سرمايه‌ای را از بانی خريداری سپس به قرارداد اجاره به خود بانی واگذار می‌كند و در سررسيدهای مقرر اجاره بها‌ را دريافت كرده و به صاحبان اوراق می‌پردازد. در پايان مدت اجاره نيز اگر قرارداد اجاره به شرط تمليك باشد، كالای مورد نظر را به صورت مجانی يا در مقابل عوض معين (كه در قرارداد اجاره تعيين شده ) به تمليك بانی در می‌آورد.

اما اگر قرارداد اجاره عادی است، آن را از بانی تحويل گرفته در بازار به فروش می‌رساند و به مانند مورد نوع اول عمل می‌كند. بنابراين در اين حالت بانی با استفاده از صكوك اجاره به تأمين نقدينگی مورد نياز خود اقدام می كند. به بيان ساده می توان گفت بانی توانسته است با فروش موقت دارايی خود مبلغی را جهت رفع نيازهای نقدينگی خود كسب كند.

نقش صكوك اجاره در حمايت از توليد ملی

اوراق اجاره، اوراق بهاداری است كه براساس عقد اجاره منتشر می‌شود و نشان‌دهنده مالكيت مشاع دارندگان آن در دارايی مبنای انتشار اوراق است. يكی از مهم‌ترين‌ ويژگی‌های صكوك اجاره (مشابه بسياری ديگر از ابزارهای مالی اسلامی)، وابستگی و اثرگذاری آن در توليد ملی می‌باشد. تمامی انواع صكوك اجاره در نهايت به توليد كالا و يا خدمتی در اقتصاد كشور انجاميده و از اين طريق به حمايت از توليد ملی اقدام می‌ورزند. از اين رو به نظر می‌رسد توسعه بازار صكوك اجاره در كشور، چه در بازار پول و نظام بانكی و چه در بازار سرمايه، ظرفيت توليد را ارتقا بخشده و در تحقق اهداف امسال (سال حمايت از توليد ملی) نقش مثبت ايفا كند.

حسين ميسمی