بندگی، با ميزان پذيرش ربوبيت الهی در زندگی محقق می‌شود

حجت‌الاسلام بهجت‌پور، مدير گروه دانشنامه قرآن‌شناسی پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامی

حجت‌الاسلام والمسلمين عبدالكريم بهجت‌پور، مدير گروه دانشنامه قرآن‌شناسی پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامی در گفت‌وگو با خبرگزاری بين‌المللی قرآن(ايكنا) شعبه خوزستان، اظهار كرد: در باب تقسيمات توحيد آن مقدار كه در دانش كلام مطرح شده، توحيد به ذات، صفات، افعال و توحيد در عبادت تقسيم شده است. در تقسيم‌بندی مراتب توحيد، ابتدا از توحيد ذات، آغاز به اثبات ذات واحد می‌كنند و پس از آن در توحيد صفات از صفات الهی سخن گفته می‌شود كه از ذات حق جدا نيست و توحيد افعالی به اين معنا كه همه جهان فعل حضرت حق است و اينكه چه رابطه‌ای بين عمل مخلوقات و عمل خداوند متعال وجود دارد؛ بحث از توحيد در عبادت نيز به‌دنبال آن مطرح می‌شود و اين شاكله بحث كلام است.

توحيد افعالی در قرآن با محوريت توحيد ربوبی مطرح شده است

وی عنوان كرد: اما در قرآن مسئله توحيد افعالی با محوريت توحيد ربوبی مطرح شده است. قرآن از توحيد ربوبی شروع می‌كند به اين معنا كه شما يك مالك مدبر داريد يعنی جهان و همه مخلوقات جهان در حوزه تكوين، تشريع و رفتار، مالك مدبر دارند. چنانكه رب به معنی مالك مدبر است. اگر بنای اعتقادات در زندگی بر اين اساس گذاشته شود يعنی می‌پذيريد كه مالکی مدبر داريد. اين مالك مدبر، امور شما و امور همه هستی را سامان می‌بخشد از اين رو بايد از او اطاعت و او را عبادت كنيد.

اين مفسر قرآن با اشاره به آيه «أَیُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَ‌بَّكُمُ الَّذِی خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ؛ اى مردم، پروردگارتان را كه شما، و كسانى را كه پيش از شما بوده‌اند آفريده است، پرستش كنيد»، (بقره/21) تأكيد كرد: اصل بحث انبياء با ديگران در زمينه توحيد ربوبی بوده است يعنی مالك و صاحب اختيار ما كه می‌تواند ما را امر و نهی كند، كيست؟ اگر توحيد افعالی به اين معنا مورد توجه قرار گيرد كه حضرت حق مالك شما و ويژگی‌های شماست، بر اين اساس بندگی را شكل می‌دهد و وقتی كسی پذيرفت بنده او باشد اعمال و رفتارش را مطابق با رنگ و شكلی قرار می‌دهد كه او تعيين می‌كند: «صِبْغَةَ اللَّـهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّـهِ صِبْغَةً؛ اين است نگارگرى الهى؛ و كيست خوش‌نگارتر از خدا؟» (بقره/138).

نويسنده كتاب «تفسير تنزيلی؛ مبانی، اصول، قواعد و فوايد» ادامه داد: اگر ربوبيت را پذيرفتيم، بندگی می‌كنيم و اين بندگی به ميزانی كه ربوبيت خدا را پذيرفته باشيم محقق می‌شود. خداوند در آيات «كَلَّا إِنَّ الْإِنسَانَ لَیَطْغَى، أَن رَّ‌آهُ اسْتَغْنَى؛ حقاً كه انسان سركشی می‌كند، همين كه خود را بی‌نياز پندارد»، (علق/6-7) می‌فرمايد همين كه انسان احساس كرد مالك مدبری ندارد يا نيازی به او ندارد، سر به طغيان می‌گذارد.

توحيد افعالی در زندگی با پذيرش ربوبيت حضرت حق شروع می‌شود

مدير گروه دانشنامه قرآن‌شناسی پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامی خاطرنشان كرد: پس گام اول و اساسی توحيد افعالی در زندگی از پذيرش ربوبيت حضرت حق شروع می‌شود. در اين صورت از در بندگی وارد می‌شويم و به ميزانی كه اين ربوبيت شكل بگيرد در فهم ما تأثير می‌گذارد و رنگ زندگی ما تغيير می‌كند.

وی افزود: مهم‌ترين شاخصه توحيد افعالی به اين مقدمات محدود نمی‌شود؛ مثلاً خداوند در سوره مزمل خطاب به پيامبر(ص) می‌فرمايد: برای اينكه بتوانی دل خود را آزاد كنی و دل تو از غير فارغ شود كه به اين حالت «تبتل» می‌گويند بايد به ربوبيت من توجه كنی: «وَاذْكُرِ‌ اسْمَ رَ‌بِّكَ وَتَبَتَّلْ إِلَیْهِ تَبْتِيلًا؛ نام پروردگار خود را ياد كن و تنها به او بپرداز» (مزمل/8). يعنی انسان از دغدغه ديگران خارج شود و قلب خود را كاملاً برای حضرت حق فارغ سازد، ربوبيت خدا و ويژگی‌های اين رب را در نظر بگيرد.

بهجت‌پور عنوان كرد: اگر انسان می‌خواهد به مقام توكل برسد و به‌طور كامل به ساز و كارهای خدا اعتماد بكند بايد ربوبيت او را در نظر بگيرد: «رَّ‌بُّ الْمَشْرِ‌قِ وَالْمَغْرِ‌بِ لَا إِلَـٰهَ إِلَّا هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَكِيلًا؛ [اوست‌] پروردگار خاور و باختر، خدایى جز او نيست، پس او را كارساز خويش اختيار كن» (مزمل/9) اگر می‌خواهی خدا را وكيل قرار دهی بايد توجه كنی كه او مالك مدبر شرق و غرب عالم است. پس ربوبيت خدا می‌تواند همه ابعاد زندگی را رنگ ببخشد.

صاحب تفسير همگام با قرآن در پايان تصريح كرد: بنابراين كسانی كه پيگير بحث توحيد افعالی هستند اگر مجموعه آيات ربوبيت را در نظر بگيرند متوجه می‌شوند كه باور به مسئله ربوبيت به‌عنوان يكی از شاخه‌های توحيد افعالی چقدر زندگيشان را تحت تأثير قرار می‌دهد و می‌تواند تغيير اصولی در آن ايجاد كند.