زائر، محور زيارت در فرهنگ شيعی است

به گزارش خبرگزاری بين‌المللی قرآن(ايكنا) شعبه خراسان رضوی، به نقل از پايگاه اطلاع‌رسانی زيارت حجت‌الاسلام محمد فاكرميبدی، عضو شورای كتاب مجمع جهانی اهل بيت(ع)، در تبيين معنا و اركان زيارت اظهار كرد: در جمع‌بندی معنای زيارت در فرهنگ لغت و قرآن و روايات به دو معنا می‌رسيم؛ نخست به معنای انحراف و تمايل است، يعنی در حقيقت شخصی كه قصد زيارت دارد و برنامه زيارت را انجام می‌دهد، به سمت شخصی كه می‌خواهد برود تمايل پيدا می‌كند.

وی افزود: معنای دوم، قصد است كه در حقيقت شخص زائر با عمل زيارت، مزور [زيارت شده] را مقصد و مقصودش قرار می‌دهد صرف نظر از اينكه زنده باشد يا مرده، ولی الله يا امام معصوم(ع) باشد يا غير آن.

عضو شورای كتاب مجمع جهانی اهل بيت(ع) با بيان اينكه اين دو معنا لازم و ملزوم يكديگر هستند، تصريح كرد: لازمه قصد زائر به سمت مزور، در حقيقت تمايل و انحراف از ماسوای مزور است؛ يعنی لازمه مقصد و مقصود قرار دادن شخص مزور آن است كه از غير مزور جدا می‌شود و آن‌ها را پشت سر می‌گذارد و به سمت مزور حركت می‌كند.

فاكرميبدی تصريح كرد: زيارت به عنوان يك عمل مشروع در فرهنگ اسلام به معنای عام و به خصوص در فرهنگ شيعی، پنج ركن اساسی دارد كه نخستين ركن، «مزور» است يعنی شخصی كه قصد زيارتش را داريم و می‌خواهيم به زيارتش برويم.

وی «زائر» را ركن دوم نام برد و خاطرنشان كرد: زائر عمل زيارت را با پشت سر گذاشتن مبدأ و رويكرد به سمت مقصد كه آن ملجاً شريف باشد اجرايی می‌كند؛ ركن سوم نيز «مكان زيارت» است كه در حقيقت‌‌ همان حرم مطهر است و بنابر روايات، خود قبر موضوعيت دارد نه مكان. از اين رو با اين كه زائر می تواند از راه دور هم زيارت كند، اما در آداب زيارت آمده است كه تا حد امكان بايد به آن جا رفته و به قبر نزديك شود.

«زمان زيارت» ديگر ركنی بود كه فاكر ميبدی به آن اشاره كرد و افزود: برخی زيارت‌ها مانند اربعين زمان خاصی را می طلبد؛ ركن پنجم نيز «متن زيارت» است كه در اصطلاح زيارتنامه نام دارد؛ زيارت بايد بر اساس زيارت مأثوره از ناحيه امام معصوم(ع) برای ما صادر شده باشد چرا كه معصوم(ع) می‌داند چگونه امام را معرفی كند و سلام و درود بفرستد.

عضو هيئت موسس قرآن پژوهی كشور با بيان اينكه زيارتنامه‌ها شامل سه ركن سلام‌ها و درود‌ها و زيارت‌ها است، يادآور شد: نكته اختلاف فكری و بينشی ميان شيعه و سنی آن است كه در زيارت‌های اهل سنت، تمام زيارت، دعا برای مزور است، ولی در فرهنگ شيعی به خصوص در دعا برای ائمه معصومين(ع)، دعا برای زائر است زيرا مزور به دعای ما نيازی ندارد.

فاكرميبدی خاطرنشان كرد: نكته ديگر، اقسام زيارت است كه هر يك از پنج ركن زيارت، به دو قسم تقسيم می‌شود؛ در بُعد مزور، مزور ما يا امام معصوم(ع) است يا غيرمعصوم كه البته امامزادگان، تماماً مزور غيرمعصوم هستند؛ پس در بُعد مزور ممكن است به زيارت امام معصوم(ع) برويم و يا زيارت غير معصوم كه در فرهنگ زيارت، هر دو جايگاه وجود دارد اما آنچه برای ما مهم است، زيارت امام معصوم(ع) است.

وی افزود: در بُعد زائر، گاهی زائر، زيارت را برای خودش انجام می‌دهد و گاهی به نيابت انجام می‌دهد، در بُعد مكان، بر اساس آنچه از مجموع روايات مربوط به زيارت به دست می‌آيد، زيارت بايد در نزد قبر انجام شود. در عين حال در برخی زيارتنامه‌ها می‌بينيم كه ائمه معصومين(ع) به ما اجازه داده‌اند اگر زائر مشكلی برای حضور دارد، می‌تواند زيارت را از راه دور و در منزل انجام دهد.

اين محقق حوزوی زيارت را شامل زيارت از قريب و از بعيد دانست و گفت: البته در زيارت از بعيد، تمام زيارت‌هايی كه مكان خاصی برای آن در نظر می‌گيريم،‌‌ همان مرقد «عندالقبر» است بنابراين حكم اوليه آن است كه زيارت، عندالقبر باشد و اگر عاجز از آمدن است می‌تواند از راه دور بخواند.

فاكرميبدی با بيان اينكه زيارت به لحاظ زمان، می‌تواند زمان‌مند يا فرا زمانی باشد، افزود: زمان برخی از زيارت‌ها، در ذات آن تعبيه شده است مانند زيارت عاشورا يا زيارت اربعين. ما در مورد عاشورا اين اجازه را داريم كه در زمانی غير از اين زمان بخوانيم ولی در مورد زيارت اربعين اين اجازه را نداريم كه مثلاً در روز عاشورا، زيارت اربعين بخوانيم.

وی زيارت‌ها را بر اساس متن به دو قسم زيارت مختصر و زيارت جامع و عامه تقسيم و تصريح كرد: برای نمونه، درست است كه اجازه داريم زيارت عاشورا را در غير عاشورا و غير كربلا بخوانيم اما اجازه نداريم زيارت عاشورا را در مقابل امام رضا(ع) بخوانيم، همينطور، زيارت مختص اميرالمؤمنين(ع) فقط برای اميرالمؤمنين(ع) است. ولی زيارات جامع مانند زيارت جامعه كبيره و زيارت امين االله را می‌توانيم در هر جايی بخوانيم.

عضو شورای كتاب مجمع جهانی اهل بيت(ع) با بيان اينكه زيارت از لحاظ متن به زيارت مأثوره و غيرمأثوره تقسيم می‌شود، اظهار كرد: زيارت مأثوره آن است كه از امام معصوم(ع) صادر شده و زيارت غير مأثوره زيارتی است كه از بزرگی نقل شده است. فاصله بين اين دو بسيار زياد است؛ زيارت مأثوره، حكم روايات را دارد، برای نمونه، زيارت جامعه كبيره كه ما معتقديم از امام هادی(ع) صادر شده می‌تواند تفسير قرآن قرار گيرد و حتی در مسائل فقهی می‌توان به آن استناد كرد.