عارفی در جوار امام رئوف(ع)/ شیخ‌الاسلامی که شیخ بهایی شد

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، محمد بهاءالدین عاملی، معروف به شیخ بهایی در سال 953 هجرى، قمری در شهر بعلبک لبنان دیده به جهان گشود. نسب شیخ بهایی به حارث همدانى، صحابى جلیل‌القدر امیرالمؤمنین علی(ع) مى‌‏رسد. پدرش از فقها و محدثان بود و به درخواست شاه طهماسب صفوی به‌عنوان «شیخ‌الاسلام دارالسلطنه قزوین» انتخاب شد و بعد از رحلت پدر بزرگوارش در عهد شاه عباس صفوی خود به این مقام منصوب شد.

شیخ بهایی مردی بود که از تظاهر و فخرفروشی نفرت داشت و این خود انگیزه‌ای برای اشتهار خالص شیخ بود. وی به تأیید و تصدیق اکثر محققان و مستشرقان، نادر روزگار و یکی از مردان یگانه دانش و ادب ایران بود که پرورش‌یافته فرهنگ آن عصر این مرز و بوم و از بهترین نمایندگان معارف ایران در قرن دهم و یازدهم هجری قمری بوده است.

از آنچه معاصران شیخ بهایی در حق وی گفته‌اند و از آثار وی به‌خوبی بر‌می‌آید، مسلم است که وی مردی بسیار وارسته و درویش‌مسلک و دور از هوای نفس و دوستدار دانش و مردم دوست و بخشنده و فروتن بوده و همه خوبی‌هایی که باید در دانشمندی صوفی‌منش گرد آید، در سرشت وی فراهم آمده بود.

شیخ بهایی آنچنان دارای شخصیتی در‌خور توجه بود که ویژگی‌های بارز وی در عرصه‌های علمی، ادبی، اخلاق و پارسایی او در نهایت سبب شد  بهاءالدین محمد‌بن حسین‌عاملی از 43 سالگی لقب «شیخ‌الاسلام اصفهان» را عهده‌دار شود و در پی انتقال پایتخت از قزوین به اصفهان(در 1006 قمری)، از 53 سالگی تا آخر عمر این منصب را عهده‌دار باشد.

مؤلف خلاصه‌الأثر در مورد شیخ بهایی می‌نویسد: «پس از آنکه ایشان، شیخ‌الاسلام شده بود، به فقر و جهانگردی رغبت کرد و ترک مناصب گفت و به زیارت حج و خاک پیغمبر رفت و سی سال در سیاحت بود و با دانشمندان دیدار می‌کرد و چون به ایران بازگشت آوازه دانش او بلند شد و به تصنیف پرداخت و دانشمندان جهان به او رجوع می‌کردند».

مؤلف سلافه‌العصر نیز می‌گوید: «سرای عالی داشت که یتیمان و زنان بدان پناه می‌بردند و بسیار کودکان نوزاد در آن شیر می‌خوردند و بسیار مردم ازآن پناه جستند و وی به مردم بسیار چیز می‌بخشید، ولی با آن همه تقرب میل به پادشاه نداشتند و بیشتر مایل به تنهایی و جهانگردی بودند. شخصیت وی مذهبی و علمی و به دور از سیاست عمل کرده است».

مؤلف روضات‌الجنات نیز گفته است‌: «شاگردان وی روز تعطیل بیش از روز درس از همنشینی با او بهره می‌بردند. زیرا که در آن روز مطالب علمی و نوادر اخبار و اشعار و حکایت بسیار می‌گفت».

خدمات عمرانی شیخ بهایی

شیخ در ریاضی و معماری نیز مهارت زیادی داشت و تقسیم آب زاینده‌رود به محلات اصفهان و روستاهای مجاور از جمله اقدامات و خدمات عمرانی اوست. وی برای این کار محاسبات دقیقی انجام داده بود تا حق آب هر ده و آبادی کاملاً عادلانه و مطابق با میزان نیاز هر منطقه به‌درستی رعایت شود.

از دیگر کارهای شیخ بهایی، تعیین سمت قبله مسجد امام به مقیاس چهل درجه انحراف غربی از نقطه جنوب و خاتمه دادن به یک سلسله اختلاف نظرها بود که مفتیان ابتدای عهد صفوی راجع به تشخیص قبله عراقین داشتند و این اختلافات، پیش از اقدام شیخ بهایی به‌مدت یک قرن و نیم وجود داشت.

معماری مسجد امام، مهندسی حصار نجف و ساخت گلخن گرمابه‌ای که با یک شمع گرمای آب حمام را تأمین می‌کرد، همگی از اقداماتی است که به شیخ نسبت می‌دهند، همچنین او در علم ستاره‌شناسی نیز خدمات زیادی ارائه کرده و به همین دلیل، به پاس این خدمات، سال 2009 میلادی از سوی یونسکو به نام او نام‌گذاری شد.

خدمات فرهنگی شیخ بهایی

شیخ بهایی حدود 100 کتاب و رساله را در موضوعاتی همچون فقه، علوم قرآنى، حدیث، ادعیه و مناجات، اصول اعتقادات، رجال و اجازات، ادبیات و علوم عربى، وقایع‌الایام، ریاضیات،‌ حکمت و فلسفه، علوم غریبه و ... به نگارش درآورده است.

شیخ از کودکی با این چشمه شیرین و گوارا آشنایی داشت. او آب گوارای وحی را فراوان نوشیده و علم تفسیر قرآن را به‌خوبی آموخته بود. وی دانش تفسیر را در سینه محدود نکرد و با خود به گور نبرد. بلکه از راه تدریس و نگارش به نشر و گسترش دانش تفسیر، کمک فراوان کرد.

برخی از کتب تفسیری و قرآنی این عالم ربّانی - که اکثراً به زبان عربی است- می‌توان به عروة‌الوثقی- که تفسیر سوره حمد است، عین‌الحیاة- این کتاب، تفسیری است فشرده که شباهت زیادی به تفسیر صافی «ملامحسن فیض کاشانی» دارد-، شرح تفسیر بیضاوی، حاشیه بر تفسیر بیضاوی، حل حروف القرآن، حواشی تفسیر کشاف و مشرق الشمسین و اکسیر السعادتین اشاره کرد.

«جامع عباسی» شاخص‌ترین اثر شیخ در فقه به زبان فارسی است که این خود ابتکاری نو در نگارش متون فقهی به‌شمار می‌رفت، تا آنجا که برخی از صاحب‌نظران از آن به‌عنوان اولین دوره فقه فارسی غیر‌استدلالی که به‌صورت رساله عملیه نوشته شده است، ‌یاد می‌کنند.

کتاب کشکول نیز به‌صورت جُنگی آزاد، شامل شعرها و نثرهای مورد علاقه بهایی است که برخی از خود وی و برخی نیز گردآوری شیخ از دیوان‌ها و کتاب‌های مورد علاقه‌اش بوده‌اند.

همچنین بیش از 1100 دست‌نویس(نسخه خطی) متعلّق به شیخ بهایی در کتابخانه آستان قدس رضوی نگه‌داری می‌شود، شرح تشریح‌‌الافلاک، مفتاح‌الفلاح، خلاصة‌الحساب و شرح صحیفه برخی از دست‌نویس‌ها و «نظم الحساب، اعتقادات، جامع عباسی، کشکول، اربعین و مثنوی نان و حلوا نیز برخی از آثار چاپ سنگی منسوب به وی است.

خدمات اجتماعی شیخ بهایی

«سیدعلیخان مدنی» معروف به کبیر در کتاب «سلافة العصر» که یکی از منابع مهم حوادث دوران صفویه است، چنین نوشته: «شیخ بهاءالدین بسیار بخشنده و با سخاوت بود. خانه‌ای بزرگ و عالی داشت که یتیمان، زنان بی‌پناه و نیازمندان بدان پناه می‌بردند. چه بسیار کودکان خردسال که در آن پایگاه محرومان شیر خوردند و چه بسیار مردم بی‌پناه که در سایه آن آرام گرفتند و شیخ کمک‌های فراوان به مردم داشت. البته حمایت از محرومان و مستضعفان راه و رسم دیرینه همه انبیاء و اولیاء و عالمان متعهد بوده و شیخ بهایی یکی از شاگردان مکتب پیامبران و از چهره‌های برجسته تاریخ اسلام است».

سعی در احیای خاطره مردان بزرگ، یکی از تلاش‌های اجتماعی شیخ بهایی است که در این جریان تاریخی ثبت شده است. در شش کیلومتری شمال غربی مشهد، آرامگاه با شکوه خواجه‌ربیع واقع است که از زیارتگاه‌های بسیار مشهور است. خواجه ربیع جزء تابعین اصحاب پیامبر اسلام و یکی از هشت زاهد نامی تاریخ اسلام به‌شمار می‌آید که این آرامگاه به سفارش شیخ بهایی و به دستور شاه عباس ساخته شده است.

خدمات سیاسی شیخ بهایی

شیخ بهایی در روزگار شاه عباس معروف، نقش سیاسی مهمی در اداره امور کشور داشت. جایگاه اجتماعی، اطلاعات گسترده از جهان، آشنایی با زبان‌های رایج زمان، تخصص در علوم اسلامی، زهد و ساده‌زیستی از وی چهره‌ای نمونه و بارز ساخته بود.

کتاب «اربعین» شیخ بهایی بعد از مثنوی سوانح حجاز، تنها اثری است که شیخ در آن به مباحث ‏سیاسی پرداخته‌ است که در این اثر می‌توان دیدگاه و عقیده باطنی وی در مورد رفتار با حاکم جور و نیز علل و عوامل همکاری علما با شاهان صفوی را به‌دست آورد.

از سال‌های 1012 قمری تا 1019 مجدداً به مسافرت پرداخت و به شهرهای گوناگون حجاز، شام، آذربایجان و غیره رفت و در این مدت از مقام شیخ‌الاسلامی کناره‌گیری کرد. در سال 1019 قمری که به اصفهان بازگشت تا آخر عمر، از رجال مهم مذهبی و سیاسی کشور بود و امور شرعی اصفهان و مقام شیخ‌الاسلامی را بر‌عهده داشت.

قفی‌الدین اوحدی بلیاتی در عرفات عاشقین لفظ «بهاءالدین» را کلمه فتح ایروان می‌داند. او می‌گوید: گنج ایروان طلسمی بود که در ازل به اسم او بسته شده بود.

وفات شیخ بهایی

مرگ این عارف بزرگ و دانشمند را به سال ۱۰۳۰ و یا ۱۰۳۱ هجری در پایان هشتاد و هفتمین سال حیاتش ذکر کرده‌اند، آرامگاه وی در رواقی با نام رواق شیخ بهایی در ضلع شمالی صحن امام خمینی(ره) حرم امام رضا(ع) قرار دارد.

بنای رواق شیخ بهایی دارای 102 متر مربع مساحت است و کف و ازاره رواق با سنگ مرمر مرغوب پوشش یافته است. مدفن این عالم جلیل‌الشأن در مرکز رواق قرار دارد و با سنگ نبشته‌ای مشتمل بر شرح حال شیخ بهایی مزین شده است.