زکات از منظر آیات و روایات

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از لرستان، زکات از مصادیق بارز صدقات است که به‌عنوان پشتوانه مالی برنامه‏‌های اجتماعی، در اصلاح ساختار جامعه و تطهیر زندگی، تزکیه نفوس و تألیف قلوب مردم، نقش بسزایی دارد.

معنای لغوی زکات در اصل، رشد کردن است و به‌طور کلی خلاصه چیزی یا برگزیده آن را زکات گویند. علامه طباطبایی درباره زکات می‏‌نویسد: معنای لغوی زکات تطهیر است، همچنین در مصباح‌الفقیه نیز آمده است: زکات در لغت به معنی طهارت و نمو است.

معنای اصطلاحی زکات

زکات از نظر شرع به‌عنوان یکی از فروع دین، بیرون کردن اندازه معینی از مال، که به حد نصاب رسیده باشد و دادن آن به مستحقان و بدین نام نامیدن به امید برکت یافتن و یا برای پاکیزه کردن نفس یا نمو دادن به خیرات و برکات است. زکات در اصطلاح فقهی پرداخت مقدار معینی از مال است که در قرآن کریم معانی عامی دارد و به کمک‌های واجب و مستحب گفته می‏‌شود.

اهمیت زکات

در اهمیت زکات همین بس که یکی از پایه‌‏های دین مبین اسلام شمرده شده و از آن به‌عنوان درمان دردهای اقتصادی جامعه یاد شده است؛ چنان‌که اگر برای عضوی از بدن کسی ناراحتی‌ پیش بیاید او را از حرکت می‏‌اندازد، در جامعه نیز اگر گروهی با مشکلات مالی روبرو شوند، حرکت آن جامعه فلج می‌‏شود.

امام رضا(ع) در رابطه با زکات فرموده است: خداوند به من نعمت‌هایی داده است که دائماً نگران آن هستم تا حقوقی را که نسبت به آنها بر من واجب کرده است، پرداخت نکنم. سؤال شد: شما نیز با آن مقام بزرگی که دارید به سبب تأخیر زکات از خدا می‏‌ترسید؟ فرمودند: بله.

امام صادق(ع) نیز در رابطه با اهمیت زکات فرموده است: خداوند بر این امت چیزی را سخت‌‏تر از زکات واجب نکرده است و هلاکت بیش‏تر امت‌ها به علت نپرداختن آن است.

برکات پرداخت زکات

با پرداخت زکات درهای بهشت را به روی خود گشوده و خود را از صفت مذموم بُخل می‌‏رهانیم، زکات، کلید دریافت رحمت الهی در روزی است؛ زکات، سیر کردن فقراست و سیر کردن فقرا، رمز سیر بودن در قیامت و روز محشر است، زکات، مدال افتخار مسلمان بودن است که نپرداختن آن علامت خارج شدن از مدار ایمان و اسلام است، نپرداختن زکات، خیانت به خدا و شرک است و این‌گونه افراد در حکومت جهانی حضرت امام عصر(عج) به مرگ محکوم می‌‏شوند.

ادله وجوب زکات از نظر آیات و روایات

در قرآن کریم واژه زکات به همراه مشتقاتش 59 مرتبه در 29 سوره و 56 آیه به‌کار رفته که 27 مورد در کنار نماز آمده است که بر این اساس دسته‏‌ای از آیات، اصل زکات را مطرح کرده و آن‌را در ردیف نماز قرار داده‌‏اند و پرداخت زکات را مانند اقامه نماز واجب دانسته و از شعائر دینی و علایم ایمان به حساب آورده‏‌اند؛ دسته دوم آیاتی هستند که به دادن زکات امر نموده و آن‌را به‌عنوان معامله با خدا قلمداد کرده‏‌اند؛ برخی از آیات، مصارف زکات را به‌طور دقیق شمارش کرده‏‌اند و رهبری امت اسلامی باید زکات مأخوذه را در این مصارف به‌کار بیندازد؛ همچنین برخی از آیات کسانی را که زکات نمی‌‏دهند در ردیف کفار قلمداد کرده‌‏اند.

زکات در ادیان پیشین آسمانی

زکات مخصوص اسلام نیست بلکه در ادیان پیشین نیز بوده‌ است. زکات و نماز از مشترکات همه ادیان آسمانی است. حضرت عیسی(ع) در گهواره به سخن آمد و گفت: «أَوْصَانِی بِالصَّلَاةِ وَالزَّکَاةِ؛ خداوند مرا به نماز و زکات سفارش نموده‌ است»، (سوره مریم آیه 31) و حضرت موسی(ع) خطاب به بنی‌اسرائیل فرمود: «اقیموا الصّلوة و آتوا الزّکاة؛ نماز به پا دارید و زکات دهید»، (سوره بقره آیه 43).

علاّمه طباطبایی در مبحثی درباره زکات می‌گوید: هر چند قوانین اجتماعی به‌صورت کاملی که اسلام آورده، سابقه نداشته، لکن اصل آن ابتکار اسلام نبوده‌ است. زیرا فطرت بشر به‌طور اجمال آن‌را درمی‌یافت؛ لذا در آیین‌های آسمانی قبل از اسلام و قوانین روم قدیم، جسته و گریخته چیزهایی درباره اداره اجتماع دیده می‌شود و می‌توان گفت که هیچ قومی در هیچ عصری نبوده، مگر آن‌که در آن حقوقی مالی برای اداره جامعه رعایت می‌شده‌ است. زیرا جامعه هر جور که بود در قیام و رشدش نیازمند هزینه مالی بوده‌ است.

ریشه‌های عدم پرداخت زکات

ریشه ترک پرداخت زکات را می‌بایست در بُخل (سوره توبه آیات ۷۵ تا ۷۷) کوته‌فکری ( سوره آل‌عمران آیه ۱۸۰) و بینش غلط ایشان درباره خیر و شر (سوره آل‌عمران آیه ۱۸۰) و دنیا‌طلبی و غوطه‌ور شدن در تجارت و داد و ستدها و نترسیدن از آخرت (سوره نور آیه ۳۷) دانست.

البته در این میان نمی‌توان از نقش غیر سازنده دولت و حکومت نیز غافل ماند؛ ازاین روست که خداوند در آیه ۴۱ سوره حج تعطیلی فریضه زکات از سوی جامعه مؤمنان را متوجه دولت می‌کند و فقدان حاکم و حکومت صالح را یکی از علل و عوامل ترک این فریضه و واجب اجتماعی می‌شمارد که موجبات قوام و استواری جامعه است و دولت به‌عنوان نهاد مسئول حفظ قوام اجتماعی لازم است در این مسئله برنامه‌ریزی داشته باشد و کوتاه نیاید.

آثار ترک زکات

خداوند متعال در آیات 5 و 11 سوره توبه نخستین اثری که برای ترک و پرداخت زکات بیان می‌کند عدم قبولی ایمان و اسلام شخص است؛ بنابراین کسی‌که حاضر به پرداخت واجبات مالی نیست نمی‌توان وی را مسلمان نامید و اسلام جز لقلقه زبان وی نیست. این گونه است که در برخی از روایات زکات در کنار نماز و حج و جهاد و ولایت به‌عنوان ستون و ارکان اصلی دین اسلام معرفی شده است.

از آثار دیگری که برای ترک زکات و عمل نکردن به این واجب در آیه ۱۰۳ سوره توبه بیان شده آلودگی روحی و محرومیت از طهارت روحانی شخص است؛ بنابراین ترک‌کننده زکات نمی‌بایست امید داشته باشد که روح و روان وی با ترک زکات تطهیر شود و بتواند در مسیر انسانیت گام بردارد؛ زیرا با آلودگی شخص به گناه ترک پرداخت حقوق مالی به‌صورت کامل روح و روان وی آلوده می‌شود و با برخورد با هر چیزی آلوده‌تر می‌شود.

همچنین، ترک زکات موجب می‌شود که انسان از رشد و تزکیه نفس دور شود و نتواند در مسیر کمالی شخصیت سالم گام بردارد و از درون و بیرون ازنظر شخصیت فردی و اجتماعی دچار بحران می‌شود و از اعتدال و تعادل شخصیتی خارج می‌شود. خداوند به صراحت در آیات ۵۷ تا ۸۰ سوره توبه ترک زکات را عامل محرومیت انسان ازهدایت خاص بر می‌شمارد و در آیات ۷۵ تا ۷۷ این سوره یکی ازعوامل رسوخ نفاق در وجود آدمی را ترک آن دانسته و به مسلمانان هشدار می‌دهد که با ترک زکات خود را گرفتار نفاق نسازند.

همچنین، خداوند متعال در آیه ۲۷۷ سوره بقره پرداخت زکات را مایه آرامش درونی شخص می‌شمارد و بیان می‌فرماید که هر کسی‌که بخواهد از حزن و اندوه رهایی و به آرامش دست یابد و ترس و خوف را از زندگی خویش دور سازد می‌بایست به زکات به‌عنوان عامل ایجادی آرامش و امنیت توجه کند.

از دیگر آثار فردی پرداخت زکات می‌توان به دست‌یابی شخص به تطهیر نفس و پالایش روح از آلودگی‌ها، تحقق صبر و شکیبایی در انسان، عاقبت بخیری، نجات از گمراهی، بهره‌مندی از ولایت خداوند، هدایت خاص و مصونیت از عذاب دنیوی و اخروی اشاره کرد.

از آثار دیگری که به شخص و جامعه ایمانی و عامل به زکات می‌رسد می‌توان به قوام و سامان‌یابی جامعه و امور اجتماعی آن از راه پرداخت زکات اشاره کرد که خداوند در آیات ۴ و ۵ سوره بینه به آن توجه می‌دهد.

حجت‌الاسلام موسوی، نماینده ولی‌فقیه در سازمان جهاد کشاورزی استان لرستان در گفت‌وگو با خبرنگار ایکنا، در رابطه با آثار اجتماعی پرداخت زکات گفت: در یک جامعه اسلامی افرادی‌که از تمکن مالی برخوردارند باید با پرداخت زکات و خمس، اجازه ندهند افرادی به‌خاطر مشکلات مالی و فقر و نداری خوار شوند.

وی با اشاره به دستگیری ائمه اطهار(ع) به‌ویژه شخص امام علی(ع) از نیازمندان که شب‌ها به‌طور ناشناس به کمک فقرا و نیازمندان می‌پرداخت، اضافه کرد: پرداخت زکات باعث می‌شود بسیاری از بلاها و مصائب مثل قحطی، خشکسالی و آفات سماوی و ارضی از جامعه رفع شود.

حجت‌الاسلام موسوی اقتدار و انسجام امت اسلامی و کاهش مفاسد اجتماعی را از آثار و برکات پرداخت زکات بیان کرد و ادامه داد: افراد می‌توانند با پرداخت زکات مال خود، زمینه ازدواج جوانان، تهیه مسکن و تهیه جهیزیه برای افراد نیازمند را فراهم کنند.

وی با بیان این‌که بسیاری از طلاق‌هایی که در جامعه به‌ وقوع می‌پیوندد، اعتیاد جوانان، کشیده شدن جوانان به فساد و بی‌بندوباری ناشی از مشکلات اقتصادی است، گفت: زکات‌دهندگان باید بدانند با پرداخت زکات خود خدمات ارزنده‌ای را به جامعه می‌کنند و جلوی بسیاری از آسیب‌های اجتماعی و مفاسد اجتماعی را می‌گیرد.

این کارشناس دینی با بیان این‌که محبت در جامعه از آثار اجتماعی زکات است، گفت: زکات به گندم، جو و انگور اختصاص می‌یابد اما آنچه باید متذکر شد این است که منظور از زکات انگور کشمش است و فردی که انگور کشت می‌کند باید خشک آن را در نظر بگیرد و اقدام به پرداخت زکات آن کند.