صرفهجویی از دیدگاه قرآن/ مصرف درست از مصادیق سبک زندگی اسلامی است
گروه اجتماعی: یکی از مواردی که در سبک زندگی اسلامی بر آن تأکید شده است توجه به بحث صرفهجویی و مصرف درست نعمتهای الهی است که متأسفانه امروزه شاهد هستیم این مسئله تا حدود زیادی مورد غفلت واقع شده است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از لرستان، مفهوم «سبک زندگی» از جمله مفاهیم علوم اجتماعی و علم جامعهشناسی و مردمشناسی است که اخیراً و در دهه اخیر بسیار مورد توجه عالمان علوم اجتماعی و مدیران فرهنگی قرار گرفته است.
سبک زندگی معنایی است که از به هم تنیدگی و پیوند و نظاموارگی و شبکهای بودن عوامل متعددی که در شیوههای زندگی یا اقلیمهای زیستن انسان تأثیر میگذارند، بهوجود آمده است.
تقریباً در اکثر تعریفهای سبک زندگی میتوان دو مفهوم را یافت که در تعریف سبک زندگی در نظر گرفته شده است و در واقع هر دو مفهوم هم، به واژه «سبک» باز میگردد؛ اول، مفهوم وحدت و جامعیت و دوم، مفهوم تمایز و تفارق.
سبک زندگی چیست؟
«سبک زندگی» یا Life Style در غرب ـ که خاستگاه آن است ـ شیوه و روش زندگی فرد در حوزههای مختلف زندگی او اعم از فردی یا اجتماعی است.
در واقع، این عبارت بیشتر در خصوص تطابق زندگی فردی با تیپهای شخصیتی یا گروهی خاص بهکار میرود و سؤالی که در اینجا مطرح است این است که اگر فردی بخواهد سبک زندگی خود را شکل دهد، بر چه اساسی باید از انواع و اقسام سبکها و شیوههای رفتاری، یکی را انتخاب یا حتی اختراع کند؟
در نگاه غیر دینی، این انتخاب به سادگی صورت میگیرد؛ چرا که اصالت با فرد و علایق اوست و در سود و لذت خلاصه میشود. اما در آیین انسانساز اسلام، فرد مسلمان نمیتواند چنین رفتاری داشته باشد بلکه باید زندگی خویش را بر اساس اصول و آموزههای دینی شکل دهد؛ لذا اگر بخواهیم دین را براى مخاطبان امروز تبلیغ کنیم، باید بیش از هر چیزى، به سبک زندگى دینى توجه کنیم و ویژگیهایش را برشماریم.
ضرورت ترویج سبک زندگی اسلامی
سبکهای مختلف زندگی شامل سبک اسلامی، ایرانی، نبوی، غربی و ... وجود دارد اما آنچه حائز اهمیت است این است که غفلت از سبک زندگی اسلامی، دینی، ایرانی و نبوی ما را به تبعیت از مؤلفههای زندگی غربی سوق میدهد. ما باید بازگشتی دوباره به سبک زندگی پیامبر اکرم(ص) داشته باشیم، اصول آن را استخراج کنیم و آن را به شکل امروزی درآوریم و در حوزه فردی، اجتماعی، خانوادگی، اقتصادی، یک الگوی زیست مسلمانی ساخته و سعی کنیم تا جایی که میتوانیم بر اساس آن زندگی کنیم.
مهم این است که این سبک زندگی بهخوبی عرضه شود، انسانها آگاه شوند و آگاهانه انتخاب کنند، همانطور که حضرت رسول(ص) با بعثت خود الگویی از زندگی را به مردم ارائه داد و بهخوبی آنرا ابلاغ کرد تا هر کسی که میخواهد آن را انتخاب کند.
یکی از مواردی که در سبک زندگی اسلامی بر آن تأکید شده است توجه به بحث صرفهجویی و مصرف درست نعمتهای الهی است که متأسفانه امروزه شاهد هستیم این مسئله تاحدود زیادی مورد غفلت واقع شده است.
مفهوم صرفهجویی
واژه عربی صرف که به معنای تغییر و تحویل آمده است در علوم مختلف معانی و مفاهیم گوناگونی را بیان میکند، بهعنوان نمونه در علم صرف و نحو به معنای ساختن صیغههای مختلف از یک اصل است که در ادبیات عربی معروف و مشهور است.
در علوم قرآنی صرفه بهمعنای بازداشتن شخص از آوردن آیه و یا سورهای است که در مقام تحدی انجام میگیرد، در اینکه این نظریه درست و یا نادرست است سخنی نیست بلکه تنها بیان اینکه صرفه به معنای بازداشتن شخص به شکل تکوینی از آوردن سوره و یا آیه نیز بهکار رفته است، منظور است.
در علم اقتصاد واژه صرفهجویی بهمعنای مصرف درست و مناسب چیزی است که در اختیار شخص قرار دارد و در ازای آن کار و یا هزینهای پرداخت شده است؛ بنابراین صرفهجویی در ارتباط با مصرف چیزی است که دارای مالکیت است و انسان در قبال آن کار و یا هزینهای پرداخته و یا میپردازد.
صرفهجویی، کم مصرف کردن نیست
عدهای صرفهجویی را به معنای کم مصرف کردن معنا کردهاند ولی به نظر میرسد این معنا نمیتواند اقتصادی باشد؛ زیرا هدف از تولید یک شی اقتصادی، مصرف آن است و مصرف چیزی زمانی به وقوع میپیوندد که آدمی به آن نیاز داشته باشد و با مصرف آن چیز نیازی از نیازهای وی برآورده میشود؛ بنابراین شخص لازم است تا در حد نیاز، چیزی را مصرف کند و کم مصرف کردن نمیتواند نیاز وی را برآورده سازد، مگر آنکه در مسئله نیاز به نیازهای اساسی و نیازهای غیر اساسی و یا نیازهای لازم و غیر لازم توجه داده شود، در این صورت میتوان گفت که مصرف چیزی باید در حد برآورد نیازهای اساسی و لازم باشد.
به سخن دیگر صرفهجویی در همه حال و هر زمانی چه بحران و چه غیربحران بهمعنای مصرف درست کالای اقتصادی همانند آب و برق است ولی در زمان بحران تنها برآورد نیازها در حد ضرورت به معنای صرفهجویی است که نوعی محدودیت را نیز سبب میشود که تحمیلی از سوی بحران است.
قرآن و صرفهجویی
اصولاً نگاه قرآن به مسئله اقتصادی نگاهی در راستای بهرهوری مناسب و درست از امکانات و وسایلی است که خداوند در اختیار بشر بهطور مستقیم و یا با تولید و کار قرار داده است؛ از اینرو از مردم میخواهد که هر چیزی را درست و به شکل مناسب آن مورد استفاده قرار داده و از اسراف و تبذیر و عدم بهرهمندی از آن خودداری ورزند.
در اسلام همواره سخن از اقتصاد است، اقتصاد که از واژه قصد گرفته شده بهمعنای میانهروی و اعتدال است، (مفردات راغب اصفهانی ذیل واژه قصد) از این رو بنیاد امور در حوزه تولید و توزیع و مصرف کالا در بینش و نگرش قرآنی میانهروی است. هرگونه رفتارهای بیرون از این چارچوب از نظر قرآن نه تنها نادرست و نابهنجار بلکه گناه و گاه جرم قانونی تلقی میشود. همانگونه که زیادهروی و اسراف و تبذیر امری مردود و نادرست و گناه شمرده شده است همینطور عدم استفاده از نعمتهای حلال خداوند و عدم بهرهمندی از آن در راستای آسایش و آرامش و کمال، امری مذموم و ناپسند دانسته شده و شخص مورد نکوهش و توبیخ قرار گرفته است که چرا حلال خدا را بر خود حرام میسازد و از آنها بهرهمند نمیشود؟
خداوند در آیه 141 سوره انعام فرموده است: «وَهُوَ الَّذِی أَنشَأَ جَنَّاتٍ مَّعْرُوشَاتٍ وَغَیْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُکُلُهُ وَالزَّیْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَیْرَ مُتَشَابِهٍ کُلُواْ مِن ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُواْ حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ وَلاَ تُسْرِفُواْ إِنَّهُ لاَ یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ؛ و اوست کسى که باغهایى با داربست و بدون داربست و خرمابن و کشتزار با میوههاى گوناگون آن و زیتون و انار شبیه به یکدیگر و غیر شبیه پدید آورد از میوه آن چون ثمر داد بخورید و حق [بینوایان از] آن را روز بهرهبردارى از آن بدهید و[لى] زیادهروى مکنید که او اسرافکاران را دوست ندارد».
همچنین در آیه 31 سوره اعراف در رابطه با اسراف عنوان شده است: «یَا بَنِی آدَمَ خُذُواْ زِینَتَکُمْ عِندَ کُلِّ مَسْجِدٍ وکُلُواْ وَاشْرَبُواْ وَلاَ تُسْرِفُواْ إِنَّهُ لاَ یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ؛ اى فرزندان آدم جامه خود را در هر نمازى برگیرید و بخورید و بیاشامید و[لى] زیادهروى نکنید که او اسرافکاران را دوست نمیدارد» و در آیات 26 و 27 سوره اسرا نیز آمده است: «وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْکِینَ وَابْنَ السَّبِیلِ وَلاَ تُبَذِّرْ تَبْذِیرًا(26) إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کَانُواْ إِخْوَانَ الشَّیَاطِینِ وَکَانَ الشَّیْطَانُ لِرَبِّهِ کَفُورًا(27)؛ و حق خویشاوند را به او بده و مستمند و در راه مانده را [دستگیرى کن] و ولخرجى و اسراف مکن(26)، چراکه اسرافکاران برادران شیطان هستند و شیطان همواره نسبت به پروردگارش ناسپاس بوده است(27)».
همچنین در آیه 67 سوره فرقان خداوند متعال فرموده است: «وَالَّذِینَ إِذَا أَنفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَلَمْ یَقْتُرُوا وَکَانَ بَیْنَ ذَلِکَ قَوَامًا؛ و کسانیاند که چون انفاق کنند نه ولخرجى میکنند و نه تنگ میگیرند و میان این دو [روش] حد وسط را برمیگزینند» و در آیه 77 سوره قصص نیز میفرماید: «وَابْتَغِ فِیمَا آتَاکَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیَا وَأَحْسِن کَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَیْکَ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِی الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا یُحِبُّ الْمُفْسِدِینَ؛ و با آنچه خدایت داده سراى آخرت را بجوى و سهم خود را از دنیا فراموش مکن و همچنانکه خدا به تو نیکى کرده نیکى کن و در زمین فساد مجوى که خدا فسادگران را دوست نمیدارد».
ضرورت اعتدال در مصرف
در حقیقت از نظر اسلام و قرآن، اعتدال در مصرف و میانهروی و صرفهجویی بهمعنای مصرف درست و متناسب، اصلی اساسی و از اصول نخستین اقتصاد اسلامی است که مؤمنان برای دستیابی به کمال شخصی و جمعی و امت اسلامی برای رسیدن به جامعه نمونه و برتر باید آن را در نظام اقتصادی خویش درنظر گیرند.
از آن جایی که قرآن کتاب هدایت آدمی و جامعه بشری بهسوی تعالی و کمال است، برنامهها و نظام اقتصادی آن نیز در همین چارچوب است؛ از اینرو خداوند بر لزوم وسیله قرار گرفتن ابزارهای اقتصادی برای تحصیل امر معنوی و اخروی تأکید میفرماید و میخواهد تا با جمع میان دنیا و آخرت در حوزه اقتصادی مردم را به سوی کمال سوق دهد.
در آیه ۴۷ سوره یوسف با این مضمون که «قَالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِینَ دَأَبًا فَمَا حَصَدتُّمْ فَذَرُوهُ فِی سُنبُلِهِ إِلاَّ قَلِیلًا مِّمَّا تَأْکُلُونَ؛ گفت هفت سال پى در پى میکارید و آنچه را درویدید جز اندکى را که میخورید در خوشهاش واگذارید» خداوند به ضرورت صرفهجویی در زمان بحرانهای اقتصادی اشاره و بر لزوم برنامهریزی ازسوی دولتمردان برای مقابله و یا حل بحرانهای اقتصادی تأکید میورزد.
این آیات ضمن اشاره به مسئولیتهای دولت نشان میدهد که عوامل طبیعی بهوجود آورنده بحران نمیتواند توجیهگر رفتارهای دولت باشد و دولتها موظف هستند که حتی برای شرایط فوقالعاده چون خشکسالی برنامهریزی کنند؛ لذا با توجه به این آیات وظیفه همگانی ایجاب میکند تا در مصرف درست و بهینه کالاهای اقتصادی تلاش کنیم و هریک از ما موظف است تا براساس چارچوبهای مورد پذیرش اقتصادی عمل کند و در مصرف کالای اقتصادی زیاده روی و اسراف نکند.
حجتلاسلام والمسلمین سیداحمد میرعمادی، نماینده ولیفقیه در استان و امام جمعه خرمآباد در گفتوگو با خبرنگار ایکنا به برخی جنبههای سبک زندگی از نظر اسلام اشاره کرد و افزود: یکی از اصول مهم در زندگی انسان بهرهوری صحیح از مواهب الهی و منابع نعمت است.
وی ادامه داد: خداوند به ما انسانها نعمتهایی همچون آب، هوا، دریا، صحرا، گیاهان، جنگلها، حیوانات و پرندگان و ... عطا کرده است که به استفاده صحیح از این مواهب در روایات اسلامی تأکید فراوانی شده است.
نماینده ولیفقیه در استان عنوان کرد: باید بدانیم خداوند همه جهان هستی را برای انسان آفریده و در آیات متعددی به این موضوع اشاره شده است، باید از مواهب الهی خوب استفاده کنیم و از مصرف بیرویه پرهیز کنیم.
وی با بیان اینکه انسان باید در زندگی اعتدال را رعایت کند، به روشهای صحیح مصرف اشاره و اظهار کرد: آیتاللهالعظمی جوادی آملی در درس تفسیر تأکید میکرد که سه نوع مصرف داریم؛ مورد اول مصرف بخیلانه است یعنی کسانی نسبت به زن و بچه خود و مردم در مصرف کردن سختگیری میکنند مورد دوم مصرف مسرفانه یعنی زیادهروی کردن و مورد سوم مصرف معتدلانه است که در دین اسلام به آن تأکید شده است.
نماینده ولیفقیه در استان با بیان اینکه سیره معصومین استفاده صحیح از نعمتها و مبتنی بر صرفهجویی بوده است، افزود: کسیکه در مصرف نعمتهای مختلف اسراف میکند دو گناه را مرتکب شده است هم نعمت خدا را هدر داده و هم زحمت دیگران را نادیده گرفته است.
وی با بیان اینکه متأسفانه مفهوم صرفهجویی در جامعه معنایی دیگر پیدا کرده است، گفت: برخی تا صحبت از صرفهجویی میشود گمان میکنند منظور کممصرف کردن است.
حجتالاسلام میرعمادی یادآور شد: همچنین تبلیغات رادیو و تلویزیون برای صرفهجویی منحصر به فصل تابستان است در صورتیکه صرفهجویی برای تمامی فصول سال باید تبلیغ شود نه فقط برای زمانیکه با کمبودی مواجه شدیم.
نماینده ولیفقیه در استان با اشاره به اینکه صرفهجویی وظیفهای برای تمامی سال است، اضافه کرد: در هنگام استحمام، مسواک زدن، وضو گرفتن و ... باید مراقب باشیم که آب را هدر ندهیم چون اسراف کردن با دین و مبانی اسلامی مغایرت دارد و گمان نکنیم که اگر خداوند نعمت فراوانی به ما عطا کرده به این معنا است که میتوانیم آن را هدر دهیم.
حجتالاسلام میرعمادی با اشاره به آیه 31 سوره مبارکه اعراف که میفرماید: «... وکُلُواْ وَاشْرَبُواْ وَلاَ تُسْرِفُواْ...؛ بخورید و بیاشامید اما در روی زمین فساد نکنید»، اسرافکاران را فاسدان در روی زمین خواند و گفت: آنکه نان را هدر میدهد و در مصرف انرژی زیادهروی میکند در روی زمین فساد انجام میدهد.
وی یکی از اصول فرهنگ صحیح اسلامی را استفاده درست از نعمتها دانست و ابراز امیدورای کرد با رعایت این مسائل در سبک زندگی خود از نعمتها و مواهب الهی خوب استفاده کنیم تا خداوند نعمتهایش را بر انسانها افزون فرماید.
