صبر از دیدگاه قرآن/ صبر؛ ضرورتی برای دستیابی به هدف و مقصود

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از لرستان، «صبر» در لغت به‌ معناى حبس و بازداشتن است، هرگاه کسى خویشتن را از فعلى اختیارى باز دارد صبر کرده است؛ بنابراین صبر را در معناى عام آن مى‌توان این‌گونه تعریف کرد: «بازداشتن خود از عملى که مانع رسیدن به هدف و یا موجب تأخیر در رسیدن به هدف مى‌شود».

آیات قرآن در رابطه با صبر

در قرآن مجید در حدود هفتاد مورد از «صبر»، سخن به میان آمده که بیش از 10 مورد از آن به شخص پیامبر(ص) اختصاص دارد. خداوند در آیه 112 سوره هود می‎فرماید: «فَاسْتَقِمْ کَمَا أُمِرْتَ وَمَن تَابَ مَعَکَ وَلاَ تَطْغَوْاْ إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ؛ پس همان‌گونه که دستور یافته‏‌اى ایستادگى کن و هر که با تو توبه کرده [نیز چنین کند] و طغیان مکنید که او به آن‌چه انجام مى‏‌دهید بیناست».

در آیه 45 سوره بقره آمده است: «وَاسْتَعِینُواْ بِالصَّبْرِ وَالصَّلاَةِ وَإِنَّهَا لَکَبِیرَةٌ إِلاَّ عَلَى الْخَاشِعِینَ؛ از شکیبایى و نماز یارى جویید و به راستى این [کار] گران است مگر بر فروتنان». خداوند متعال در آیه 17 سوره لقمان در سفارش‌های لقمان به پسرش فرموده است: «یَا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلَاةَ وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنکَرِ وَاصْبِرْ عَلَى مَا أَصَابَکَ إِنَّ ذَلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ؛ اى پسرک من نماز را برپا دار و به کار پسندیده وادار و از کار ناپسند باز دار و بر آسیبى که بر تو وارد آمده است ‏شکیبا باش این [حاکى] از عزم [و اراده تو در] امور است».

همچنین در آیه 153 سوره بقره آمده است: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ اسْتَعِینُواْ بِالصَّبْرِ وَالصَّلاَةِ إِنَّ اللّهَ مَعَ الصَّابِرِینَ؛ اى کسانى‌که ایمان آورده‏‌اید! مدد جویید به صبر کردن در مصائب و خواندن نماز در اوقات آن» و نیز در آیه 17 سوره بلد فرموده است: «ثُمَّ کَانَ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ وَتَوَاصَوْا بِالْمَرْحَمَة؛ این کارها کند تا که از آن کسانى باشد که ایمان آوردند و سفارش کردند دیگران را به صبر و سفارش کردند به شفقت به مردم».

خداوند در آیه 43 سوره شوری فرموده است: «وَلَمَن صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذَلِکَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ؛ و هر که صبر کند و درگذرد مسلما این [خویشتن دارى حاکى] از اراده قوى [در] کارهاست» و نیز در آیه 35 سوره احقاف آمده است: «فَاصْبِرْ کَمَا صَبَرَ أُوْلُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلَا تَسْتَعْجِل لَّهُمْ کَأَنَّهُمْ یَوْمَ یَرَوْنَ مَا یُوعَدُونَ لَمْ یَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِّن نَّهَارٍ بَلَاغٌ فَهَلْ یُهْلَکُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ؛ پس صبر کن آن‏گونه که پیامبران «اُولو العزم» صبر کردند، و براى (عذاب) آنان شتاب مکن! هنگامى‌که وعده‎هایى را که به آن‌ها داده می‌شود ببینند، احساس می‌کنند که گویى فقط ساعتى از یک روز (در دنیا) توقّف داشتند؛ این ابلاغى است براى همگان، آیا جز قوم فاسق هلاک می‌‏شوند؟».

همچنین در آیه 109 سوره یونس خداوند متعال در رابطه با صبر و شکیبابی فرموده است: «وَ اتَّبِعْ مَا یُوحَى إِلَیْکَ وَ اصْبرِ حَتىَ‏ یحَکُمَ اللَّهُ وَ هُوَ خَیرْ الحْکِمِین‏؛ و متابعت کن اى پیغمبر! هرچه که وحى کرده می‌شود به‌سوى تو و صبر کن بر رنج و محنت از امت، تا حکم کند میان تو و دشمنان تو خدا و او بهترین حکم‌کنندگان است»، خداوند متعال در آیه 115 سوره مبارکه هود فرموده است: «وَ اصْبرِ فَإِنَّ اللَّهَ لَا یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِین؛  صبر کن اى پیغمبر بر اذیت مردم که خدا ضایع نمی‌کند اجر نیکوکاران را» و در آیه 126 سوره النحل می‌فرماید: «وَ إِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُواْ بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُم بِهِ وَ لَئنِ صَبرَتمُ‏ْ لَهُوَ خَیرْ لِّلصَّبرِین؛ و اگر عقوبت کردید همان گونه که مورد عقوبت قرار گرفته‏اید [متجاوز را ] به عقوبت رسانید و اگر صبر کنید البته آن براى شکیبایان بهتر است».

همچنین در آیه 127 سوره نحل آمده است: «وَ اصْبرِ وَ مَا صَبرْکَ إِلَّا بِاللَّهِ وَ لَا تحَزَنْ عَلَیْهِمْ وَ لَا تَکُ فىِ ضَیْقٍ مِّمَّا یَمْکُرُون‏؛ و صبر کن در آن‌چه به تو رسید و نیست صبر تو مگر به توفیق خدا و غمگین مشو بر تسلط یافتن ایشان بر لشکر تو و مباش دلتنگ از آن‌چه مکر با تو می‏‌کنند» و نیز در آیه 48 سوره طور آمده است: «وَاصْبرِ لِحُکمْ‏ِ رَبِّکَ فَإِنَّکَ بِأَعْیُنِنَا وَ سَبِّحْ بحِمْدِ رَبِّکَ حِینَ تَقُوم؛‏ صبر کن براى حکم پروردگار خود اى پیغمبر! که البته تو در حفظ و عنایت مایى».

در آیه 10 سوره مزمل نیز آمده است: «وَ اصْبرِ عَلىَ‏ مَا یَقُولُونَ وَ اهْجُرْهُمْ هَجْرًا جَمِیلاً؛ و صبر کن اى پیغمبر! بر آن‌چه می‌گویند و کناره‏‌گیرى کن از ایشان کناره‌‏گیرى نیکو» و در آیه 250 سوره بقره نیز می‌خوانیم: «وَ لَمَّا بَرَزُواْ لِجَالُوتَ وَ جُنُودِهِ قَالُواْ رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَیْنَا صَبرْا وَ ثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَ انصُرْنَا عَلىَ الْقَوْمِ الْکَفِرِین‏؛ و چون برابر شدند با جالوت و لشکر او، گفتند: اى پروردگار ما! فرو ریز بر ما صبر را و ثابت دار قدم‌هاى ما را و نصرت ده ما را بر قوم کافران».

همچنین در آیه 126 اعراف، 11 هود، 42 و 96 نحل، 75 و 78 کهف، 130 طه، 110 مؤمنون، 20 فرقان، 59 عنکبوت، 60 روم، 35 فصلت، 5 حجرات، 27 قمر، 48 قلم و 48 طور نیز به مقوله صبر و شکیبایی اشاره شده است.

اهمیت صبر از دیدگاه روایات

صبر یکی از مهم‌ترین صفات و ویژگی‌هایی است که برای رسیدن به هر هدف و مقصودی لازم است؛ خواه آن هدف دنیایی باشد یا اخروی؛ مربوط به امور دینی باشد یا دنیایی. چنان‌چه امیرمؤمنان(ع) می‌فرمایند: «الصبر عون على کل أمر؛ صبر، بر هر کاری یاور است». همچنین امام صادق(ع) در روایتی می‌فرمایند: «الصبر رأس الإیمان؛ صبر سر ایمان است» و در روایت دیگری می‌فرمایند: «الصبر من الإیمان بمنزلة الرأس من الجسد فإذا ذهب الرأس ذهب الجسد کذلک إذا ذهب الصبر ذهب الإیمان؛ صبر نسبت به ایمان مانند سر است نسبت به تن که چون سر برود تن هم میرود، همچنین اگر صبر برود ایمان می‌رود».

همچنین حضرت على(ع) درباره صبر فرموده است: «بنى الإسلام على اربع دعائم؛ الیقین و الصبر و الجهاد و العدل؛ اسلام بر چهار پایه بنا شده است و آن چهار پایه عبارت است از یقین، صبر، جهاد و عدل» و در حدیثی می‌خوانیم که امام باقر(ع) فرمودند: «لما حضرت أبی علی بن الحسین(ع) الوفاة ضمنی إلى صدره و قال یا بنی أوصیک بما أوصانی به أبی حین حضرته الوفاة و بما ذکر أن أباه أوصاه به یا بنی اصبر على الحق و إن کان مرا؛ چون وفات على بن الحسین(ع) فرا رسید، مرا به سینه خود چسبانید و فرمود: پسر جان، ترا به چیزى سفارش می‌کنم که پدرم هنگام وفاتش به من سفارش کرد و گفت پدرش او را به آن وصیت فرموده است: اى پسر جان بر حق صبر کن اگر چه تلخ باشد».

رسول اکرم(ص) نیز در این باره می‌فرمایند: «الصبر خیر مرکب ما رزق الله عبدا خیرا له و لا اوسع من الصبر؛ صبر بهترین مرکب است خداوند چیزى نصیب بنده‌اش نکرد که از صبر بهتر و وسیع‌تر باشد» و امام باقر(ع) فرمودند: «الجنة محفوفة بالمکاره و الصبر فمن صبر على المکاره فی الدنیا دخل الجنة و جهنم محفوفة باللذات و الشهوات، فمن أعطى نفسه لذتها و شهوتها دخل النار؛ بهشت میان ناگوارى‌ها و شکیبایى است، پس هر که در دنیا بر ناگوارى‌ها صبر کند به بهشت رود و دوزخ میان لذت‌ها و شهوت‌هاست، پس هرکه هر لذت و شهوتى را که دلش خواهد مرتکب شود، به دوزخ داخل می‌شود».

امام صادق (ع) نیز در رابطه با صبر و شکیبایی فرموده است: «اذا دخل المؤمن فی قبره کانت الصلاة عن یمینه و الزکاة عن یساره و البر مطل علیه و یتنحى الصبر ناحیة فإذا دخل علیه الملکان اللذان یلیان مساءلته قال الصبر للصلاة و الزکاة و البر دونکم صاحبکم فإن عجزتم عنه فأنا دونه؛ هنگامی‌که مؤمن داخل قبر شود، نماز در طرف راست و زکات در طرف چپش است و احسان بر سرش سایه افکنده است و صبر در طرفى دور از آن‌ها باشد، چون دو فرشته‌اى که متصدى سؤال از او هستند بر او وارد شوند، صبر به نماز و زکات و احسان گوید: مواظب رفیق خود باشید، اگر درمانده شدید من حاضرم».

حجت‌الاسلام مهدی مستاجران، از کارشناسان مذهبی لرستان در رابطه با صبر در گفت‌وگو با خبرنگار ایکنا گفت: انسان بدون صبر و شکیبایی قادر به ایستادگی در برابر عوامل منفی و مشکلات نخواهد بود و به همین دلیل کلید اصلی پیروزی‎ها استقامت و صبر است.

وی بیان کرد: شروع و یا ادامه هر کاری با سختی و مشکلات خاص خود همراه است و بدون صبر انسان به بن‎بست‎هایی برخورد خواهد کرد. تمرین در راه دستیابی به صبر سبب می‌شود که به مرور زمان انسان صبور بار آمده و در مواجه با مشکلات با عزمی راسخ به مقابله بپردازد.

این کارشناس مذهبی با بیان این‌که راه دستیابی به صبر، تمرین و ممارست بر مقابله با مشکلات است؛ چراکه شکیبایی در یک شب به‌دست نمی‎آید، یادآور شد: صبر یک ورزش روحی است و انسان صبور با شکیبایی به ریاضت و موفقیت می‎رسد.

وی ادامه داد: در روایات صبر برای انسان به سر برای بدن تشبیه شده است؛ چرا که شکیبایی برای ادامه حیات و زندگی هر شخصی لازم و ضروری است.

حجت‌الاسلام مستاجران در پایان گفت: افراد سست اراده و کم‌حوصله بسیار زود از میدان می‎گریزند و در برابر حجم مشکلات زانو می‎زنند و موفقیتی به دست نمی‌آورند.