مقابله با کتابسازی با نظارت دقیق، توجه به نقد و تولید آثار فاخر
گروه ادب: در بررسی موضوع کتابسازی و راهکارهای مقابله با آن، مسئولان، کارشناسان و پژوهشگران اظهار نظرهای مختلفی داشتند که در این گزارش به آن پرداختهایم.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا)، نقد کتاب توسط رسانهها و نهادهای فرهنگی و دانشگاهها، تقویت نگاه نظارتی ارشاد، تقویت نگاه حمایتی دولت از ناشران و نویسندگان و آثار فاخر، رشد اخلاق در جامعه و ورود کتابهای علمی و عمیق به بازار نشر مهمترین نکاتی است که کارشناسان حوزه کتاب در گزارش پیش رو به آن اشاره کردهاند.
در این گزارش، اظهارنظرهای مشروح علی شجاعیصائین، مدیر اداره کتاب وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، نجفقلی حبیبی، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، عباس تقویان، عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق(ع)، محمدعلی آذرشب، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، انسیه خزعلی، عضو هیئت علمی دانشگاه الزهرا(س) و حجتالاسلام سیدصادق حسینی اشکوری، رئیس مجمع ذخائر اسلامی، از نظرتان میگذرد.
شجاعیصائین: نقد کتاب به توقف روند کتابسازی کمک میکند
علی شجاعیصائین، مدیر اداره کتاب وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، درباره کتابسازی و برخورد با آن میگوید: در حال حاضر مطالعه بر روی این موضوع انجام میشود تا نتیجه آن را به هیئت نظارت بر ضوابط نشر ارائه دهیم. البته هنوز کاری در این زمینه انجام نشده و در اولین فرصتی که آماده شود، اطلاعرسانی خواهد شد. همچنین در رابطه با این موضوع به لحاظ قانونی و برخورد با چنین آثاری که کتابسازی در آنها رخ داده است، دستمان باز نیست.
وی میافزاید: اگر برداشت از منابع دیگران عیناً انجام شود، میتوانیم برخورد کنیم، اما اینکه کسی مفاهیم را با تعابیر و واژگان جدید که در حال حاضر رایج هم است، بنویسد، نمیتوانیم برخورد کنیم؛ چرا که اینکه این کتابها اغلب از منابع مختلف برداشت میشوند و به گونهای با هم ترکیب شده و یک اثر جدید را به وجود میآورند.
شجاعیصائین ادامه میدهد: ترویج و توسعه نقد کتاب در کشور سبب کاهش روند کتابسازی میشود و رسانهها در این زمینه نقش جدی دارند تا زمینه نقد کتابها را فراهم آورند و در این صورت نویسندگان و ناشران خود را در بوته نقد دیده و از این کار پرهیز میکنند.
حبیبی: نقد آثار توسط نهادهای فرهنگی و دانشگاهها
نجفقلی حبیبی، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران نیز کتابسازی را گستاخی فرهنگی میداند و معتقد است: کتابسازی یکی از مشکلات جدی است و افرادی که تخصص و تبحری برای تألیف ندارند، از کتابهای مختلف اقتباس کرده و اقدام به تولید کتاب میکنند و این فاجعه است. به ویژه که این امر در میان جوانان شایعتر است که شاید یکی از عوامل آن را شهرتطلبی بتوان دانست.
وی با بیان اینکه نهادهای فرهنگی و دانشگاهها در این راستا وظیفه و مسئولیت سنگینتری برعهده دارند، عنوان میکند: تقلب عجیبی در زمینه کتابسازی در حال وقوع است که اصحاب رسانه، میتوانند برای تغییر این دیدگاه در جامعه کمک کرده و نهادهای فرهنگی و دانشگاهها نیز میتوانند با نقد آثار از رشد این روند جلوگیری کنند.
خزعلی: تقویت نگاه نظارتی ارشاد بر بازار تولید کتاب
انسیه خزعلی، عضو هیئت علمی دانشگاه الزهرا(س)، کتابسازی و کپیبرداری از کتابها و یا در مواردی نقل قولهای غیرمستند در مسائل دینی را موجب آسیبهای فرهنگی زیادی برای جامعه دانسته و میگوید: با توجه به اینکه ممکن است کار تحلیلی و عقلانی درستی در رابطه با یک موضوع انجام نشده باشد، بدون فکر و تعمق، فضای فکری نادرستی را به مخاطبان منتقل کند.
وی ادامه میدهد: باید نظارت جدی در رابطه با کتابهای دینی هم از نظر محتوا و هم از جهت مستند و محکم بودن انجام شود. علاوه بر این بسیاری از نوشتهها و مکتوباتی که نویسندگان بر روی آن زحمات زیادی را متحمل شدهاند، و به نام دیگری منتشر میشود که این هم جنبه دومی است که آسیبهای زیادی را وارد میکند؛ چرا که باید صداقت و اعتماد عمومی در جامعه حاکم باشد.
این عضو هیئت علمی دانشگاه الزهرا(س) بر این موضوع تأکید میکند که متولیان فرهنگ و نشر باید به موضوع کتابسازی توجه کنند. وی همچنین معتقد است: بسیاری از کتابهای دینی و قرآنی تکراری هستند که در این راستا باید نویسندگان توانمند تشویق شوند تا با شیوههای نو و تحلیلهای عمیقتر مسائل را به مخاطبان خود ارائه دهند.
وی در این باره میگوید: ما دچار ضعف فرهنگی هستیم و احساس مسئولیت، تعهد و امین بودن در بسیاری از محققان زیر سؤال رفته است و از سوی دیگر بحث نظارتی هم مسئله مهمی است که باید به صورت جدی اعمال شود.
خزعلی نگاه نظارتی جدی و قوی را در این زمینه مؤثر میداند و میگوید: امیدواریم با نظارت قوی شاهد مقابله با کتابسازی در حوزه کتابهای دینی و قرآنی باشیم.
تقویان: تقویت رویکرد حمایتی دولت از ناشران و نویسندگان
عباس تقویان، عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق(ع)، درباره بخش کیفی و محتوایی کتابهای دینی میگوید: اگر کتاب خوبی چاپ شود، اقبال و تقاضا نسبت به آن بیشتر میشود و این امر فقط به کتابهای حوزه دین محدود نمیشود، بلکه در همه حوزهها این گونه است. ما در این حوزه در سالهای اخیر، عناوین متعددی داشتهایم که کتابهای خوبی بودند و در ابتدا به نظر میرسید که مخاطب چندانی نداشته باشند، اما به تدریج مخاطبان خود را پیدا کردند و به چاپهای بالا رسیدند.
وی میافزاید: در عین پایین بودن تعداد شمارگان و عناوین کتابهای دینی، همین تعداد اندک نیز به کتابسازی و جمعآوری مطالب توسط نویسندگانی که شاید افراد معتبری نباشند، دچار هستند و خروجی آنها خواننده و مخاطب را اقناع نمیکند.
تقویان کتابسازی را در کاهش اقبال مردم به کتابهای حوزه دین اثرگذار میداند و معتقد است: زمانی که مردم میبینند این گونه کتابها با دید سطحینگری گردآوری شدهاند، دیدگاه منفی نسبت به همه آثار دینی پیدا میکنند.
افزایش رغبت اساتید دانشگاه برای نگارش مقاله نسبت به نگارش کتاب نکته دیگری است که تقویان مطرح کرده و میافزاید: نویسندگان در طیفهای مختلفی هستند؛ عدهای در موقعیتی قرار دارند که سعی میکنند کاری کنند که برای موقعیت شغلیشان مناسب باشد و اگر کسی استاد دانشگاه هم باشد، برای ارتقای شغلی خود به مقالهنویسی روی میآورد و گرایش به نگارش مقالات بیشتر است؛ هر چند ارزیابی مقالات نیز متفاوت است.
وی به گرایش تجاری در بخش تدوین کتاب نیز اشاره و عنوان میکند: عمدتاً نویسندگان ما به نوشتن کتابهای نازل روی آوردهاند که جذابیت تجاری دارند، از این رو در این زمینه کمکاری وجود دارد و این کمکاری حاصل تغییر نگرش نویسندگان در رابطه با نگارش کتاب است و ممکن است درصد کمی از اساتید باشند که رویکرد علمی و تحقیقی داشته باشند.
تقویان رویکرد حمایتی دولت از ناشران و نویسندگان را در جلوگیری از روند کتابسازی مؤثر میداند. به گفته وی زمانی که رویکرد تجاری در میان نویسندگان و ناشران به وجود آمده است، باید حمایت دولت از کتابهای فاخر وجود داشته باشد.
آذرشب: رشد اخلاق در جامعه از رشد کتابسازی جلوگیری میکند
محمدعلی آذرشب، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران درباره رواج کتابسازی در حوزه کتابهای دینی میگوید: کتابسازی در همه رشتهها وجود دارد، اما چون فراوانی کتابهای دینی بالاست، به همین دلیل کتابسازی در حوزه دین رواج بیشتر یافته است. از این موضوع مهمتر، رواج بحران اخلاقی در جامعه است که امانتداری در نگارش کتاب وجود ندارد.
وی میافزاید: در حال حاضر جنبه اقتصادی بر آرمانها برتری یافته و همه چیز جنبه تجاری پیدا کرده است و زمانی که این گونه شود، کلاهبرداری و سرقت در آن رخ میدهد و همه آنچه در بازار اقتصادی وجود دارد، در بازار کتاب نیز پیدا میشود.
این عضو شورای عالی مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی معتقد است: با وجود قانون کپیرایت نیز نمیشود از وقوع این کار جلوگیری کرد و فقط تقویت اخلاقمداری میتواند در این زمینه کارساز باشد. هر چند وجود این قانون ممکن است منجر به شکایتی شود، اما نمیتوان برای هر نویسنده یک پلیس گذاشت.
وی ادامه میدهد: قانون میتواند تخلفات را محدود کند، اما نمیتواند منتفی کند. این اخلاق است که باید افراد منضبط به آن شوند. اگر وجدان کار نباشد، مسائلی از این دست را در میان اساتید دانشگاه نیز میتوان دید و حتی در سطح حوزه علمیه نیز برخی مسائل و مشکلاتی نظیر این به وجود میآید.
افزایش روزافزون تبلیغات و آگهیهایی در رابطه با نگارش مقاله، پایاننامه فوقلیسانس و رساله دکتری نکتهای است که آذرشب آن را مورد اشاره قرار میدهد و میگوید: اینگونه آگهیها نه تنها در روزنامهها، بلکه در و دیوار دانشگاهها و خیابانها را فراگرفته است و زمانی که اوضاع به این سبک درآید، نباید انتظار داشت که قانون بتواند در این زمینه حکومت کند.
حسینیاشکوری: تقویت آثار علمی و عمیق برای مقابله با کتابسازی
کاهش روند انتشار کتاب در همه رشتهها موضوعی است که حجتالاسلام سیدصادق حسینیاشکوری، رئیس مجمع ذخائر اسلامی به آن اشاره کرده و آن را بلای عمومی فرهنگ میداند.
وی همچنین به کاهش کیفیت آثار اشاره و عنوان میکند: کیفیت آثار دینی از جهت طرح، جلدسازی و ... متفاوت است و بیشترین آثاری که در قم تولید میشود، نسبت به گذشته کیفیتشان بهتر شده و ناشران بهای بیشتری به این موضوع میدهند؛ از سوی دیگر کیفیت محتوایی است که نه تنها در کتابهای دینی بلکه در سایر موضوعات نیز افت کرده است.
حجتالاسلام حسینیاشکوری حمایت دولتی و مراکز علمی از ناشران برای چاپ کتابهای کیفی و فاخر دینی و قرآن را مؤثر دانسته و میگوید: با توجه به اینکه چاپ کتابهای دینی و قرآنی اصیل، هزینههایی دارد که باید وزارت ارشاد، مؤسسات، مراکز علمی و پژوهشکدهها آنها را حمایت کنند، اما حرف آخر آنها کمبود بودجه است.
به اعتقاد وی کتاب کالای تجاری نیست و برای تولید آثار عمیق و اصیل باید هزینه کرد. ناشر در این زمینه مشتری و مخاطب چندانی ندارد تا برای این موضوع هزینه کند. به عنوان مثال، تفسیرقرآن یک کتاب اصیل است و برای چاپ آن ناشر باید حمایت شود؛ در غیر این صورت مجبور میشود این کتاب اصیل را با شمارگان 50 نسخه به چاپ برساند.
حجتالاسلام حسینیاشکوری کتابسازی را موضوع پیچیدهای میداند که باید مورد بررسی دقیق و عمیق قرار گیرد. وی ادامه میدهد: وقتی کتابهای علمی به بازار وارد نشوند، خودبهخود در بازار خلأ به وجود میآید و زمینه برای فعالیت یک تعداد، کتابساز آماده میشود.
وی معتقد است جلوی کتابسازی را نمیتوان گرفت، اما میشود جایگزینی برای آن داشت، به همین دلیل هر چه علم به معنای واقعی تقویت شود، ارزش این گونه کتابها تنزل مییابد و خودبهخود از دور خارج میشوند.
