عقل از نگاه قرآن/ معدنی که بهرهبرداری از آن بر غنایش میافزاید
گروه اندیشه: عقل ثروتی است که هیچگاه پایان نمیپذیرد و بهرهبرداری از آن، نه تنها باعث کاستی این معدن نمیشود بلکه بر غنای آن میافزاید.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از لرستان، عَقْل یا خِرَد به نیروی درونی انسان گفته میشود که کنترل و مهارکننده امیال اوست، عقل، فکر و حس سه منبع شناخت در فلسفه هستند.
در علم اصول فقه در مذهب شیعه اثنیعشری، یکی دیگر از ادلّه استنباط احکام شرعی و قوانین حقوقی علاوه بر قرآن و سنت و اجماع، «عقل» است، البته بنا بر نظر برخی از دانشمندان متاخر شیعی این مطلب، استفاده از عقل منبعی در عمل در هیچ موردی اتفاق نیفتاده است.
درباره معنای لغوی عقل گفته شده است که عقل از «عقال» گرفته شده است و «عقال» بهمعنای طنابی است که بهوسیله آن زانوی شتر سرکش را میبندند و به این دلیل به عقل، عقل میگویند که این نیروی باطنی، شهوتها و خواستههای شیطانی درون انسان را به بند میکشد.
همچنین واژه عقل و مشتقات آن در لغت بهمعنای فهمیدن و دریافت کردن است، در قرآن کریم نیز بهمعنای فهم و ادراک آمده است، در روایات به معانی گوناگونی استعمال شده است که یکی از معانی آن، قوه تشخیص و ادراک و وادار کننده انسان به نیکی و صلاح و بازدارنده وی از شر و فساد است.
پس میتوان گفت عقل، سرمایه اصلی مادی و معنوی انسان است، چشمهای ظاهربین معمولاً میپندارند که مال و ثروت، منفعتآفرین و سودآور است و سعی میکنند که پشتوانههای مالی و مادی برای خود فراهم آورند اما باطنبینان و آخرتاندیشان، عقل را گنج مهمی از سود و سرمایه میدانند و به رشد و بهرهبرداری صحیح از آن نمیاندیشند، عقل ثروتی است که هیچگاه پایان نمیپذیرد و بهرهبرداری از آن، نه تنها باعث کاستی این معدن نمیشود بلکه بر غنای آن میافزاید.
عقل هم در عرصه مادی برای انسان سودآفرین است و هم در ساحت معنوی و اعتقادی. این نیروی عظیم اگر بهطور صحیح از آن استفاده شود و به هوا و هوس آلوده نشود و در معرض تعصب و عناد و لجاجت قرار نگیرد، انسان را به سعادت و خوشبختی میرساند.
دیدگاه قرآن در رابطه با عقل
در قرآن و روایات نیز از عقل به عظمت یاد شده و یکی از منابع سودآور دینی به حساب آمده است، قرآن کریم کسانی را که از این منبع بزرگ، استفاده نمیکنند مذمت مینماید و بدترین موجودات معرفی میکند چنانکه در آیه 22 سوره انفال در رابطه با عقل آمده است: «إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِندَ اللّهِ الصُّمُّ الْبُکْمُ الَّذِینَ لاَ یَعْقِلُونَ؛ قطعا بدترین جنبندگان نزد خدا کران و لالانیاند که نمىاندیشند» همچنین در آیه 67 سوره انبیاء آمده است: «أُفٍّ لَّکُمْ وَلِمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ؛ اف بر شما و بر آنچه غیر از خدا مىپرستید مگر نمىاندیشید» و نیز در آیه 10 سوره بلد آمده است: «وَهَدَیْنَاهُ النَّجْدَیْنِ؛ و هر دو راه [خیر و شر] را بدو نمودیم».
خداوند متعال در آیه 47 سوره صافات فرموده است: «لا فِیهَا غَوْلٌ وَلَا هُمْ عَنْهَا یُنزَفُونَ؛ نه در آن فساد عقل است و نه ایشان از آن به بدمستى [و فرسودگى] مىافتند». همچنین در آیه چهارم سوره رعد آمده است: «وَفِی الأَرْضِ قِطَعٌ مُّتَجَاوِرَاتٌ وَجَنَّاتٌ مِّنْ أَعْنَابٍ وَزَرْعٌ وَنَخِیلٌ صِنْوَانٌ وَغَیْرُ صِنْوَانٍ یُسْقَى بِمَاء وَاحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ فِی الأُکُلِ إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَاتٍ لِّقَوْمٍ یَعْقِلُون؛ و در زمین قطعاتى است کنار هم و باغهایى از انگور و کشتزارها و درختان خرما چه از یک ریشه و چه از غیر یک ریشه که با یک آب سیراب میگردند و [با این همه] برخى از آنها را در میوه [از حیث مزه و نوع و کیفیت] بر برخى دیگر برترى مىدهیم بىگمان در این [امر نیز] براى مردمى که تعقل مىکنند دلایل [روشنى] است».
خداوند متعال در آیه 12 سوره نحل در این باره فرموده است: «وَسَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَالْنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالْنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَاتٍ لِّقَوْمٍ یَعْقِلُونَ؛ و شب و روز و خورشید و ماه را براى شما رام گردانید و ستارگان به فرمان او مسخر شدهاند مسلماً در این [امور] براى مردمى که تعقل مىکنند نشانههاست». همچنین در آیه 28 سوره شعرا در رابطه با عقل آمده است: «قَالَ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَمَا بَیْنَهُمَا إِن کُنتُمْ تَعْقِلُونَ؛[موسى] گفت پروردگار خاور و باختر و آنچه میان آن دو است اگر تعقل کنید».
همچنین در رابطه با عقل در آیه 24 سوره روم آمده است: « وَمِنْ آیَاتِهِ یُرِیکُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا وَیُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَیُحْیِی بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَاتٍ لِّقَوْمٍ یَعْقِلُونَ؛ و از نشانههاى او [اینکه] برق را براى شما بیمآور و امیدبخش مىنمایاند و از آسمان بهتدریج آبى فرو مىفرستد که به وسیله آن زمین را پس از مرگش زنده مىگرداند در این [امر هم] براى مردمى که تعقل مىکنند قطعاً نشانههایى است».
و نیز در آیه 75 سوره مبارکه بقره آمده است: « أَفَتَطْمَعُونَ أَن یُؤْمِنُواْ لَکُمْ وَقَدْ کَانَ فَرِیقٌ مِّنْهُمْ یَسْمَعُونَ کَلاَمَ اللّهِ ثُمَّ یُحَرِّفُونَهُ مِن بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ یَعْلَمُونَ؛ آیا طمع دارید که [اینان] به شما ایمان بیاورند با آنکه گروهى از آنان سخنان خدا را مىشنیدند سپس آنرا بعد از فهمیدنش تحریف مىکردند و خودشان هم مىدانستند». خداوند متعال در آیه دوم سوره یوسف فرموده است: «إِنَّا أَنزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِیًّا لَّعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ؛ ما آن را قرآنى عربى نازل کردیم باشد که بیندیشید»، و نیز در آیه دهم از سوره ملک فرموده است: «وَقَالُوا لَوْ کُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا کُنَّا فِی أَصْحَابِ السَّعِیرَ؛ و گویند اگر شنیده [و پذیرفته] بودیم یا تعقل کرده بودیم در [میان] دوزخیان نبودیم».
همچنین در آیه چهارم سوره رعد آمده است: «وَفِی الأَرْضِ قِطَعٌ مُّتَجَاوِرَاتٌ وَجَنَّاتٌ مِّنْ أَعْنَابٍ وَزَرْعٌ وَنَخِیلٌ صِنْوَانٌ وَغَیْرُ صِنْوَانٍ یُسْقَى بِمَاء وَاحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ فِی الأُکُلِ إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَاتٍ لِّقَوْمٍ یَعْقِلُونَ؛ و در زمین قطعاتى است کنار هم و باغهایى از انگور و کشتزارها و درختان خرما چه از یک ریشه و چه از غیر یک ریشه که با یک آب سیراب مىگردند و [با این همه] برخى از آنها را در میوه [از حیث مزه و نوع و کیفیت] بر برخى دیگر برترى مىدهیم بىگمان در این [امر نیز] براى مردمى که تعقل مىکنند دلایل [روشنى] است».
همچنین در آیه 16 سوره یونس در این رابطه آمده است: «قُل لَّوْ شَاء اللّهُ مَا تَلَوْتُهُ عَلَیْکُمْ وَلاَ أَدْرَاکُم بِهِ فَقَدْ لَبِثْتُ فِیکُمْ عُمُرًا مِّن قَبْلِهِ أَفَلاَ تَعْقِلُونَ؛ بگو اگر خدا مىخواست آن را بر شما نمىخواندم و [خدا] شما را بدان آگاه نمىگردانید قطعاً پیش از [آوردن] آن روزگارى در میان شما به سر بردهام آیا فکر نمىکنید».
معنای لغوی و اصطلاحی عقل
میان معنای لغوی و اصطلاحی عقل، رابطه تنگاتنگی وجود دارد؛ بدین صورت که اگر معنای آن، منع و بازداشت است، معنای اصطلاحی آن نیز به این حقیقت برمیگردد که انسان پس از آنکه به کمک نیروی نهانی، خوبی و نیکی چیزی را فهمید با آن، پیمان قلبی میبندد و آنرا میپذیرد و هرچه را پذیرفت، بدان پایبند میشود.
حجتالاسلام والمسلمین سیداحمد میرعمادی، نماینده ولیفقیه در استان و امام جمعه خرمآباد در رابطه با عقل به خبرنگار ایکنا گفت: عقل در لغت یا بهمعنای طنابی است که به پای شتر میبندند یا بهمعنای حجر و منع یا دژ و قلعه و یا بهمعنای کنترل نفس است.
وی اضافه کرد: تکیه بر عقل و استفاده از این سرمایه و چراغ روشنیبخش، تا آن حد پراهمیت است که در حدیث آمده است: «همانا تمام خوبیها بهوسیله عقل، ادراک میشود» و بهدلیل همین اهمیت است که در لسان پیشوایان معصوم(ع) عقل حجت باطنی، لقب گرفته است.
حجتالاسلام میرعمادی به نقل از جلد 75 بحارالانوار گفت: در روایت آمده است: در روز قیامت، دو نفر که در دنیا از نظر اعمال مثل نماز و روزه، احسان و نیکی با هم مساوی بودند، یکی بر دیگری ترجیح پیدا میکند، وقتی علت پرسیده میشود، میگویند: بهخاطر اینکه عقل او بیشتر بوده و ثواب به اندازه عقل است و عقل ملاک تکلیف و ثواب و عقاب است.
