«سفری تا عروج انسانیت»؛ گذری بر هنر عاشورایی عاشقان ثارالله(ع) در شیراز

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از فارس، قریب یک هزار و 400 سال است که از واقعه عاشورا می‌گذرد، اما خون امام حسین(ع) همانند چشمه‌ای جوشان از زمین می‌جوشد. سالیان درازی است که صدای سوگواری و مرثیه‌سرایی عاشقان آن حضرت در تمام مکان‌هایی که عاشق آزادی وجود دارد، به گوش می‌رسد.
اینجا سومین حرم اهل بیت(ع) در ایران اسلامی است. جایی که به قدوم مبارک قریب یک هزار و 400 امامزاده متبرک شده است و همزمان و هم‌نوا با سایر مناطق ایران اسلامی در ایام محرم به سوگ سید و سالار شهیدان می‌نشیند و صدای این سوگواری در تمام کوچه پس کوچه‌های این شهر می‌پیچد.

اشاره به آیین‌های سوگواری حسینی در شیراز
مراسم سوگواری امام حسین(ع) در شیراز به شیوه خاصی برگزار می‌شود که برخی می‌گویند این نوع سوگواره تنها مختص به شیراز دارد و قدمتی بس قدیمی دارد و در آن هیئت‌های مذهبی به همراه گروه دسته‌جات سینه‌زنی و زنجیرزنی در ایام دهه اول محرم هر شب بعد از نماز مغرب و عشاء از محل تکایا، حسینیه‌ها و مساجد به سمت حرم حضرت شاهچراغ(ع) حرکت می‌کنند و تمام هیئات عزاداری به نوبت و یکی پس از دیگری وارد حرم مطهر شده و پس از عرض ارادت خدمت حضرت احمدبن موسی(ع) همراه با عزاداری از درب دیگر حرم مطهر خارج می‌شوند تا نوبت به سایر هیئات مذهبی برسد.
البته این تنها یک نوع از آیین عزاداری مردم شیراز است که در این مجال فرصتی جهت پرداختن بیشتر به سایر آیین‌ها نیست. آنچه که ما را برای نوشتن این گزارش مصصم کرد، انجام یک کار جدید و ابتکاری در مجموعه حافظیه شیراز، خلوتگه رندان عالم است و آن راه‌اندازی گذر هنر عاشورایی از محوطه چهار راه حافظیه تا چهار راه ادبیات و روبه‌روی آرامگاه خواجه شیراز است.
گذر هنر عاشورایی «سفری تا عروج انسانیت» عنوان مجموعه برنامه‌هایی است که اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی فارس از سوم تا 13 محرم جاری در شیراز اقدام به برگزاری آن کرده است و در آن هنرمندانی در رشته‌های مختلفی چون نواهای عاشورایی، شاعران آئینی، نقاشان و خوشنویسان عاشورایی، گروه‌های تعزیه‌خوانی، سقاخوانی، چاووش خوانی و غیره گرد هم جمع شده‌اند و روزانه برنامه‌های متنوعی را در این محوطه اجرا می‌کنند.
بهزاد مریدی، مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی فارس در این رابطه به خبرنگار ایکنا گفت: این اداره‌کل بعد از برگزاری موفق دهه فرهنگ از 11 تا 20 مهر ماه سال جاری در گذر هنر شیراز که با استقبال 250 هزار نفری مواجه شد، تلاش کرد تا دهه‌های دیگری نیز چون دهه عاشورا را نیز برگزار کند.

وی با بیان اینکه هدف از برگزاری این برنامه، آشتی دادن مردم با هنرهای دینی و آشنایی با هنرهای آئینی مناطق مختلف کشور و استان فارس است، افزود: در گذر هنر عاشورایی انواع و اقسام هنرهای عاشورایی به عرصه نمایش عموم گذاشته می‌شود.

امام حسین(ع)؛ بزرگترین هنرمند تاریخ بشریت

مریدی، امام حسین(ع) را بزرگترین هنرمند تاریخ بشریت دانست و گفت: هنر جوانمردی، ایثار، خلوص و امر به معروف و نهی از منکر همگی در وجود آن امام همام جمع شده بود.
بنا بر این گزارش، علی ثابت، مدیر اجرایی سوگواره «سفری تا عروج انسانیت» نیز به خبرنگار ایکنا گفت: این سوگواره از سوم تا 13 محرم سال جاری در گذر هنر واقع چهار راه حافظیه تا ادبیات شیراز برگزار شد.
وی افزود: این در سوگواره در بخش نواها و نغمه‌های عاشورایی گوش جان به چاووش‌خوانی، منقبت‌خوانی، سورنانوازی، شروه‌خوانی و نواهای عاشورایی از شهر میناب هرمزگان و همچنین میزبان مناسک عاشورایی استان بوشهر سپردیم که شامل اجرای سنج و دمام است.

ثابت عنوان کرد: در بخش شعر و ادب امسال با برگزاری شب شعر «بانوی حماسه و مهر» که ویژه مقام و منزلت حضرت زینب(س) است، همایش ادبی با حضور بانوان شاعر در تاریخ 17 آبان جاری و به عنوان آیین اختتامیه این سوگواره برگزار می‌شود و در بخش نمایشگاه هنرهای تجسمی نیز آثاری از نقاشی هنرمندان و عکس‌های تولید شده و خوشنویسان عاشورایی و آثار حجمی و همچنین اجرای نقاشی زنده در مسیر گذرهنر عاشورا با حضور اساتید و علاقه‌مندان صاحب فن را شاهد بودیم.
مدیر اجرایی سوگواره «سفری تا عروج انسانیت» ابراز کرد: امسال در بخش فیلم سینمایی تلاش کردیم تا با هماهنگی تهیه‌کنندگان فیلم «عقاب صحرا» به دیدن این فیلم همراه با نشست نقد و بررسی با حضور کارگردان و بازیگران آن برویم.
وی خاطرنشان کرد: همچنین در راستای تهیه کتیبه «لبیک یا سیدالشهدا» امکانی فراهم شده تا عاشقان حضرت اباعبدلله‌الحسین(ع) پس از گذشت 1400 سال از حماسه خونین کربلا با امام خود بیعتی دوباره برقرار کنند تا مردم ولایی استان توسط ثبت اثر دست خود بر این کتیبه با سرور وسالار شهیدان عالم تجدید پیمان کنند به طوری که ده‌ها طومار سی متری درفضای نمایشگاه نصب شده و عاشقان اهل بیت(ع) با رنگ‌آمیزی به‌وسیله دستان خود برروی طومار پارچه‌ای، شکوهی از حماسه عاشورا را ترسیم کردند.
ثابت ادامه داد: پس از تولید و تهیه این اثر، طومار خلق شده توسط هنرمندان عاشورایی به کربلای معلی برای تبرک و در ادامه در بازگشت به حرم حضرت شاهچراغ (ع)آورده و رونمایی خواهد شد.
وی درباره تهیه کتاب بزرگ اشعار دست‌نویس شاعران با موضوع عاشورا تحت عنوان «محرم نامه» گفت: این کتاب فرصتی را ایجاد می‌کند تا تمامی اصحاب فرهنگ و ادب وهنر و مردم شریف استان که توانایی سرودن شعر را دارند، در وصف عاشورا و مسائل و رویکرهای شخصیتی حضرت امام حسین(ع) و دیگر شهدای کربلا سروده‌اند، با دست خود در این کتاب بنویسند و در پایان تاریخ مقرر کتابی تولید خواهد شد که بالغ بر صدها نفر از عاشقان امام حسین(ع) آثار خود را در آن درج و ثبت کرده‌اند.
ثابت اضافه کرد: این کتاب نیز همراه با طومار لبیک با سیدالشهدا برای تبرک به کربلا رفته و برای بازدید عمومی مردم به حرم مطهرشاهچراغ (ع) بازگردانده می‌شود.
وی با بیان اینکه تئاتر صحنه‌ای «آب، دست اشک» نیز از 11 محرم به‌مدت 20 شب در تالار ابوریحان شیراز اجرا می‌شود، گفت: در کنار این نمایش، تئاترهای میدانی مختلفی نیز توسط گروه‌های مختلفی مانند دانشگاه آزاد اسلامی شیراز و غیره اجرا می‌شود.

ثابت خاطرنشان کرد: همچنین یکسری نواها و نغمه‌های عاشورایی نیز در بخش نمایش‌ها، پرده‌خوانی، نقالی، چاووش‌خوانی، سقاخوانی و منقبت‌خوانی اجرا شد به علاوه گروه‌های موسیقی عاشورایی شهرستان‌های مختلفی چون بوشهر و کازرون نیز میهمان این گذر هنر شیراز بودند.
مدیر اجرایی سوگواره «سفری تا عروج انسانیت» ادامه داد: در بخش هنرهای تجسمی نیز شاهد فعالیت هنرمندان رشته‌های تجسمی، سنتی و صنایع دستی بودیم که با استقبال گسترده هنرمندان نیز مواجه شد و در این راستا نیز نمایشگاه‌هایی متعددی در محوطه گذر هنر شیراز برپا شد.
وی اضافه کرد: این نمایشگاه‌ها در بخش اجرای زنده تابلوهای عاشورایی، نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای، رئالیستی مدرن و غیره بود که از هنرمندان برخی آموزشگا‌ه‌های هنری نیز جهت برپایی این نمایشگاه کمک گرفته شد.

راه‌اندازی غرفه مؤسسات قرآنی در گذر هنر عاشورایی

ثابت با بیان اینکه یکسری بخش‌های جنبی نیز به بخش‌ هنرهای آئینی اضافه شده است، گفت: برپایی غرفه‌های قرآن و عترت در محوطه گذر هنر شیراز نیز شاهد بودیم که در آن برخی مؤسسات قرآنی شیراز حضور داشته و آخرین دستاوردهای خود اعم از نرم‌افزار، قصص‌های قرآنی، کتب قرآنی و غیره را به نمایش گذاشتند.

مدیر اجرایی سوگواره «سفری تا عروج انسانیت» خاطرنشان کرد: برپایی مراسم‌هایی چون شام غریبان، خیمه‌سوزانی در ظهر عاشورا، آیین‌های سنتی شهرستان‌های مختلف چون چک چکوی استهبان و غیره از دیگر برنامه‌هایی بود که در این مدت در این گذر هنر شیراز اجرا شد.
به گزارش ایکنا، در ادامه این گزارش به سراغ برخی از هنرمندان و مسئولان بخش‌های مختلف این گذر هنر می‌رویم و سخنانی را پیرامون هنرهایی که در گذر عاشورایی شیراز ارائه می‌دهند، می‌خوانیم.

گفت‌وگو با هنرمندان عاشورایی
حمید رضا کشاورز، عضو هیئت علمی دانشگاه پیام نور شیراز و هنرمند برتر شیرازی در کاشی هفت رنگ، در گفت‌وگو با خبرنگار ایکنا گفت:  به مناسبت ایام عزاداری محرم الحرام، کتیبه‌ای با مضمون شعر «باز این چه شورش است» از محتشم کاشانی و به شیوه هنر سنتی اسلامی کاشی هفت رنگ تهیه شده است. 
کشاورز افزود: طرح آماده شده روی کاشی منتقل شده و هنرمندان و اعضای گروه هنری پنجره، با حضور در تالار حافظ، کار قلمگیری و رنگ گزاری آن را انجام داده‌اند.

مدرس دانشگاه پیام نور شیراز بیان کرد: هدف از اجرای این کار، آفرینش یک کتیبه کاشی هفت رنگ با باورهای عاشورایی و همچنین معرفی این هنر ایرانی اسلامی است، چون این هنر قبلا فقط در محیط های کارگاهی تولید و خلق شده است.
کشاورز از برگزاری مراسم رونمایی این کتیبه خبر داد و گفت: با حضور مدیر کل فرهنگ و ارشاد اسلامی فارس در روز جمعه 16 آبان  از کار پخته شده و نهایی آن رونمایی می‌شود و این کتیبه در تالار حافظ نصب خواهد شد.
در ادامه، ملیحه طهماسبی کارگردان و سرپرست گروه پنجره نیز به خبرنگار ایکنا گفت: طراحی و قلمگیری و کار کاشی هفت رنگ این کتیبه را حمیدرضا کشاورز هنرمند جوان و برتر شهر مقدس شیراز به عهده داشته است و همچنین خانم‌ها محبوبه طهماسبی و نرگس فاطمی و آقایان مهدی طهماسبی، جهانشاه طهماسبی، جواد اصغرنژاد و مهدی خردمند سعدی در اجرای این اثر ارزشمند همکاری داشته‌اند.
وی با اشاره به هنر اجرا (پرفورمنس) و هنر چیدمان (اینستالیشن) در اجرای این کتیبه افزود: در هنرهای تجسمی وقتی هنرمند به این نتیجه می‌رسد که چارچوب بوم جوابگوی نیازهای فکری او نیست، تصمیم می‌گیرد که از مجموعه موسیقی، فورم، نقاشی و رنگ برای نشان دادن افکارش استفاده کند. خاصیت این حرکت این است که مخاطب خودش جزیی از چیدمان هنر محسوب می شود و هنر را در همان لحظه لمس می‌کند.

طهماسبی از اجرای برنامه بعدی گروه پنجره همزمان با اربعین حسینی خبرداد و بیان کرد: این گروه از یک سال پیش کار خود را به صورت جدی آغاز کرده است. شناسایی کهن الگوها و باورها و اعتقادات مردم و همچنین هنرهای سنتی و بومی و تلفیق آن با هنر مدرن مفهومی معاصر از اهداف این گروه است.
این گزارش می‌افزاید، آرمان طیران، مسئول بخش پرفورمنس ویدئو آرت عشق نیز به خبرنگار ایکنا گفت: این بخش در مورد واقعه عاشورا در سال 61 هجری قمری است که بیشتر به جنبه خشونت در نظر دارد.
وی افزود: ویژگی‌هایی مانند شهادت، ایثار و مادرانگی و غیره در این بخش نگاه دیگری دارد اما امیدواریم که تماشاچیان بعد از تماشای این بخش دو سئوال برایشان پیش آید؛ نخست اینکه امام حسین نیاز به تماشاگر دارد یا کمک؟ و دوم اینکه تشابه عاشورا و عید قربان که در آن قربانی نیز مطرح شده بود، چیست؟
به گزارش ایکنا، محمد صمدیان، پرده‌خوان و نقال این گذر هنر نیز به خبرنگار ما گفت: پرده‌خوانی یکی از هنرهای آیینی ایران زمین است که از دوره صفویه شکل گرفته است و در ابتدا نقالی بود و بعد از آن تبدیل به پرده‌خوانی شد.

وی با بیان اینکه در پرده‌ای که در گذر هنر شیراز به نمایش گذاشته شده است بیشتر ذکر امام حسین(ع) و واقعه کربلاست، گفت:  داستان‌های این پرده در دو بخش اصلی و فرعی قرار گرفته‌اند؛ بخش اصلی همان وقایع مربوط به کربلا و شهادت امام حسین(ع) و یارانشان است و بخش دوم نیز وقایعی است که به کربلا ربط دارند.
صمدیان ابراز کرد: این پرده توسط نقاشان قهوه‌خوانی نقاشی شده است و در آن 72 مجلس به نشان و نماد 72 تن کربلا و 114 صورت به نشان و نماد 114 سوره قرآن به تصویر کشیده شده است.

این گزارش می‌افزاید، سعید نظری، کارگردان تئاتر خیابانی «جایی میان... هیچ جا» نیز در این رابطه گفت: قصه کار راجع به سردرگمی شمر در زمان و پرسش‌هایی که از او پرسیده می‌شود، است و روایت بخشی از  زندگی شمر از کودکی تا کربلا را رقم می‌زند.
وی با بیان اینکه اجرای «جایی میان... هیچ جا» در قالب نمایش‌های میدانی قرار دارد، افزود: شمر این نمایش در زمان سر گردان است و به دنبال جایی برای آرامش گرفتن است و تلاش می‌کند با مرور زندگیش دلیلی پیدا کند و به تماشاگرش می‌فهماند که هر انسانی در وجودش شمری دارد و باید خوب آنرا بشناسد تا بتواند در مقابل آن بایستد.

این کارگردان وبازیگر ابراز کرد: در بخش انتهای نمایش تلاش شده تا با ایجاد سکوت، فاصله  اندک به وجود آید و با سخنان وتصاویری که گروه بازی در انتهای نمایش می‌سازند فضای اندکی تفکر و تلنگری به اندیشه مخاطب زده شود.
بنا بر این گزارش، علی‌رضا بنیادی، کارگردان نمایش تعزیه‌گونه «بر شانه‌های زخمی زینب(س)» نیز در این رابطه گفت: تعلیمات دینی به واسطه روابط نزدیک و بی واسطه بازیگر و تماشاگر در تئاتر خیابانی، به راحتی به بیننده منتقل  می‌شود.

وی افزود: نمایش یاد شده این حقیقت را آشکارا بیان می‌دارد که کربلا در کربلا می‌ماند اگر زینب(س) نبود و گروه تئاتر دانشگاه آزاد اسلامی شیراز نیز تلاش کرده تا در راستای همین واقعیت گام بردارد.