۲۸ صفر؛ فرصتی برای بازخوانی اخلاق نبوی و عقلانیت حسنی در جامعه امروز

حجت‌الاسلام والمسلمین امین رصاف، مدرس سطوح عالی حوزه‌های علمیه قم و عضو جامعه اساتید حوزه‌های علمیه فارس در گفت‌وگو با ایکنا از فارس، با اشاره به فرارسیدن ۲۸ صفر، سالروز رحلت پیامبر اسلام(ص) و شهادت امام حسن مجتبی(ع)، اظهار کرد: وقتی از ۲۸ صفر سخن می‌گوییم، در واقع با یک مناسبت بسیار عمیق و چندلایه مواجه هستیم؛ زیرا در یک سوی این روز، رحلت پیامبری قرار دارد که خداوند او را به‌عنوان الگوی کامل برای انسان معرفی کرده و در سوی دیگر، شهادت امامی قرار دارد که در شرایطی بسیار دشوار، برای حفظ اساس اسلام و مصالح امت اسلامی تصمیمی بزرگ و تاریخی اتخاذ کرد.

وی افزود: بنابراین، ۲۸ صفر نباید صرفاً به روزی برای برگزاری مراسم سوگواری و بیان مصائب پیامبر(ص) و امام حسن(ع) تقلیل پیدا کند، بلکه باید آن را فرصتی برای بازخوانی یک مکتب دانست؛ مکتبی که در آن اخلاق، معنویت، عقلانیت، صبر، عدالت، کرامت انسان و مسئولیت اجتماعی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.

پیامبر(ص)؛ الگویی فراتر از یک شخصیت تاریخی

رصاف با بیان اینکه یکی از مسائل مهم در شناخت پیامبر اکرم(ص)، فاصله‌گرفتن از نگاه صرفاً تاریخی به شخصیت ایشان است، گفت: پیامبر اسلام(ص) فقط متعلق به قرن هفتم میلادی نیست و سیره ایشان را نباید صرفاً مجموعه‌ای از حوادث تاریخی دانست که در گذشته اتفاق افتاده و امروز صرفاً برای بزرگداشت آن وقایع، درباره آنها سخن می‌گوییم.

وی ادامه داد: پیامبر(ص) برای همه انسان‌ها الگوست و زمانی می‌توانیم از پیامبر به‌عنوان «اسوه» سخن بگوییم که سیره ایشان را در زندگی فردی و اجتماعی خود بازتاب دهیم. اگر جامعه‌ای در سالروز رحلت پیامبر(ص) عزاداری کند، اما در روابط اجتماعی خود از اخلاق نبوی فاصله داشته باشد، هنوز به معنای حقیقی از سیره پیامبر بهره نبرده است.

این مدرس حوزه‌های علمیه با اشاره به اینکه اخلاق در سیره پیامبر(ص) جایگاهی بنیادین دارد، افزود: پیامبر اکرم(ص) در عین برخورداری از اقتدار و جایگاه رهبری، با مردم با کرامت و مهربانی رفتار می‌کرد. این مسئله نشان می‌دهد که در منطق اسلام، اقتدار با خشونت یکی نیست و مدیریت جامعه نیز به معنای فاصله‌گرفتن از مردم یا بی‌توجهی به شخصیت و کرامت آنان نیست.

اخلاق نبوی؛ نیاز جدی جامعه امروز

رصاف یکی از مهم‌ترین نیازهای جامعه امروز را بازخوانی اخلاق نبوی دانست و گفت: امروز بیش از هر زمان دیگری باید درباره اخلاق اجتماعی، انصاف، تحمل، مدارا، صداقت، امانت‌داری و رعایت حقوق دیگران سخن بگوییم. ممکن است انسان در عبادات فردی موفق باشد، اما اگر در رفتار اجتماعی خود حقوق دیگران را رعایت نکند، نمی‌توان گفت از همه ابعاد مکتب پیامبر(ص) بهره برده است.

وی ادامه داد: جامعه اسلامی زمانی می‌تواند ادعای پیروی از پیامبر(ص) داشته باشد که اخلاق نبوی در مناسبات اجتماعی آن دیده شود. احترام به انسان، رعایت حق مردم، پرهیز از تهمت و غیبت، حفظ آبروی افراد، راستگویی و کمک به نیازمندان، اموری حاشیه‌ای در دین نیستند، بلکه بخش مهمی از همان چیزی هستند که پیامبر(ص) برای آن مبعوث شد.

عضو جامعه اساتید حوزه‌های علمیه فارس تأکید کرد: اگر بخواهیم پیامبر(ص) را به نسل جدید معرفی کنیم، نباید صرفاً به بیان فضائل ایشان اکتفا کنیم. باید نشان دهیم که اخلاق نبوی چه مسئله‌ای از مسائل امروز ما را حل می‌کند. جوان امروز باید بداند که سیره پیامبر(ص) برای نحوه مواجهه با خانواده، دوستان، همسایگان، مخالفان، نیازمندان و حتی کسانی که با ما اختلاف نظر دارند، حرف برای گفتن دارد.

رحمت نبوی در کنار عدالت و مسئولیت اجتماعی

رصاف با بیان اینکه رحمت در سیره پیامبر(ص) به معنای بی‌تفاوتی نسبت به حق و باطل نیست، گفت: گاهی تصور می‌شود که اگر از رحمت و مدارا سخن بگوییم، باید از عدالت و قاطعیت فاصله بگیریم؛ در حالی که سیره پیامبر(ص) نشان می‌دهد رحمت و عدالت دو امر متضاد نیستند.

وی افزود: پیامبر(ص) هم نسبت به مردم مهربان بود و هم در برابر ظلم و تضییع حقوق مردم مسئولیت داشت. بنابراین، رحمت نبوی را باید در چارچوب عدالت فهم کرد. جامعه‌ای که در آن به نام قاطعیت، اخلاق کنار گذاشته شود، از سیره پیامبر فاصله گرفته است و جامعه‌ای هم که به بهانه مدارا، نسبت به ظلم و تضییع حقوق مردم بی‌تفاوت باشد، همین مشکل را دارد.

این استاد حوزه با اشاره به شرایط اجتماعی امروز بیان کرد: یکی از درس‌های مهم سیره پیامبر(ص) برای مدیران و مسئولان این است که مسئولیت، امتیاز شخصی نیست؛ بلکه امانتی است که باید با پاسخگویی، عدالت و توجه به حقوق مردم همراه باشد. هر اندازه جایگاه اجتماعی و مسئولیت انسان بالاتر باشد، ضرورت رعایت اخلاق و حقوق مردم نیز بیشتر می‌شود.

۲۸ صفر و ضرورت بازگشت به سیره عملی پیامبر(ص)

وی با تأکید بر اینکه بزرگداشت پیامبر(ص) نباید صرفاً در سطح گفتار باقی بماند، گفت: محبت به پیامبر(ص) بسیار ارزشمند است، اما محبت زمانی اثر تربیتی خود را نشان می‌دهد که به شناخت و عمل منتهی شود.

رصاف ادامه داد: اگر ۲۸ صفر بتواند حتی در بخشی از جامعه زمینه اصلاح یک رفتار، رفع یک کدورت، رعایت حق یک انسان، کمک به یک نیازمند یا تقویت اخلاق اجتماعی را فراهم کند، آن زمان می‌توان گفت عزاداری ما از یک مراسم صرف فراتر رفته و به یک حرکت تربیتی تبدیل شده است.

وی افزود: پیامبر(ص) آمده است تا انسان را بسازد و جامعه را نیز در مسیر تعالی قرار دهد. بنابراین، مجالس مربوط به رحلت ایشان باید علاوه بر عاطفه و سوگ، حاوی معرفت و تحلیل نیز باشد.

امام حسن(ع)؛ شخصیتی که باید فراتر از مظلومیت شناخته شود

این مدرس سطوح عالی حوزه‌های علمیه قم در ادامه با اشاره به شهادت امام حسن مجتبی(ع) گفت: امام حسن(ع) را نباید تنها با عنوان «امام مظلوم» شناخت؛ مظلومیت بخشی از تاریخ زندگی آن حضرت است، اما شخصیت امام حسن(ع) بسیار فراتر از این عنوان است.

وی بیان کرد: امام حسن(ع) شخصیتی است که در اوج فضائل اخلاقی، علمی، معنوی و اجتماعی قرار دارد و در عرصه سیاسی نیز تصمیمی بسیار مهم اتخاذ کرد که فهم درست آن نیازمند شناخت شرایط زمانه و توجه به مصالح اسلام است.

رصاف افزود: یکی از مسائل مهم در زندگی امام حسن(ع)، توجه به این نکته است که در تصمیم‌گیری‌های اجتماعی و سیاسی، همیشه ساده‌ترین راه، بهترین راه نیست. گاهی یک تصمیم ممکن است در نگاه نخست برای بخشی از جامعه قابل درک نباشد، اما وقتی شرایط و پیامدهای آن بررسی شود، عمق تدبیر و عقلانیت آن تصمیم آشکار خواهد شد.

صلح امام حسن(ع)؛ تصمیمی از سر عقلانیت و حفظ اصول

وی درباره صلح امام حسن(ع) اظهار کرد: صلح امام حسن(ع) را نمی‌توان با معیارهای سطحی و صرفاً با مفاهیمی مانند پیروزی یا شکست تحلیل کرد. امام معصوم(ع) در شرایطی قرار داشت که باید میان مجموعه‌ای از مصالح و تهدیدها تصمیم می‌گرفت و آنچه در این میان اهمیت داشت، حفظ اصل دین و جلوگیری از نابودی سرمایه‌های اسلامی بود.

عضو جامعه اساتید حوزه‌های علمیه فارس ادامه داد: باید میان «صلح» و «تسلیم» تفاوت قائل شد. صلح امام حسن(ع) به معنای دست‌کشیدن از اصول نبود. امام(ع) اصول خود را رها نکرد و مشروعیت اخلاقی و دینی جریان مقابل را نیز تأیید نکرد، بلکه در شرایطی خاص، از ظرفیت صلح برای حفظ اصل اسلام و روشن‌شدن حقیقت استفاده کرد.

وی افزود: این مسئله یکی از مهم‌ترین درس‌های سیره امام حسن(ع) است؛ اینکه انسان مؤمن و مسئول باید در کنار پایبندی به اصول، شرایط واقعی جامعه را نیز ببیند و تصمیم خود را بر اساس احساسات، هیجان‌ها و فشارهای اجتماعی اتخاذ نکند.

امام حسن(ع) و درس مهم عقلانیت در تصمیم‌گیری

رصاف با بیان اینکه یکی از پیام‌های مهم سیره امام حسن(ع)، ضرورت عقلانیت است، گفت: گاهی در جامعه تصور می‌شود که هر نوع کوتاه‌آمدن از یک اقدام، به معنای ضعف است؛ در حالی که این برداشت صحیح نیست. ممکن است انسان در شرایطی از یک اقدام صرف‌نظر کند، اما همین تصمیم نه از روی ضعف، بلکه برای دستیابی به هدفی بزرگ‌تر باشد.

وی افزود: عقلانیت به این معناست که انسان میان هدف، امکانات، شرایط اجتماعی و پیامدهای تصمیم خود ارتباط برقرار کند. امام حسن(ع) در شرایطی تصمیم گرفت که باید واقعیت‌های جامعه را می‌دید و نمی‌توانست بدون توجه به وضعیت نیروها و شرایط اجتماعی، صرفاً بر اساس یک نگاه احساسی تصمیم بگیرد.

این استاد حوزه ادامه داد: از این منظر، زندگی امام حسن(ع) می‌تواند برای جامعه امروز نیز درس‌آموز باشد. در مسائل خانوادگی، اجتماعی، فرهنگی و حتی مدیریتی، تصمیم درست همیشه تصمیمی نیست که در لحظه بیشترین هیجان و رضایت را ایجاد کند؛ بلکه تصمیم درست، تصمیمی است که با شناخت شرایط و در نظر گرفتن پیامدهای آن اتخاذ شود.

صبر امام حسن(ع)؛ یک فضیلت منفعلانه نیست

وی همچنین صبر را یکی دیگر از ابعاد مهم شخصیت امام حسن مجتبی(ع) دانست و گفت: صبر در فرهنگ دینی به معنای بی‌عملی، انفعال یا پذیرفتن ظلم نیست. صبر یعنی انسان در شرایط سخت، قدرت تشخیص و کنترل خود را از دست ندهد و اجازه ندهد هیجانات، او را از مسیر درست خارج کند.

رصاف افزود: امام حسن(ع) در دوره‌ای بسیار دشوار زندگی کرد و فشارهای فراوانی را تحمل کرد، اما در این شرایط، تصمیم‌های خود را بر مبنای خشم و واکنش‌های لحظه‌ای قرار نداد. این نوع صبر، صبر فعال و همراه با بصیرت است.

وی ادامه داد: جامعه امروز نیز به چنین صبری نیاز دارد. در فضای رسانه‌ای و اجتماعی که خبرها و تحلیل‌ها با سرعت فراوان منتشر می‌شوند، انسان باید بتواند میان خبر، تحلیل، شایعه و واقعیت تفاوت بگذارد و تحت تأثیر هیجانات تصمیم نگیرد.

غربت امام حسن(ع) و مسئولیت جامعه در شناخت امام

رصاف با اشاره به غربت امام حسن(ع) گفت: یکی از وظایف ما این است که شخصیت امام حسن(ع) را از غربت معرفتی خارج کنیم. متأسفانه گاهی شناخت مردم از برخی ائمه(ع) به چند حادثه مشهور از زندگی آنان محدود می‌شود، در حالی که برای شناخت یک امام باید مجموعه شخصیت، اندیشه، اخلاق، رفتار اجتماعی و شرایط تاریخی زندگی او را بررسی کرد.

وی افزود: امام حسن(ع) فقط امام صلح نیست؛ همان‌گونه که امام حسین(ع) فقط امام قیام نیست. اگر بخواهیم ائمه(ع) را در یک عنوان خلاصه کنیم، بخش مهمی از شخصیت آنان را نادیده گرفته‌ایم.

این مدرس حوزه‌های علمیه تأکید کرد: امام حسن(ع) و امام حسین(ع) هر دو در مسیر یک هدف حرکت کردند، اما شرایط تاریخی آنان متفاوت بود و همین تفاوت شرایط، نحوه عمل آنان را متفاوت کرد. بنابراین، باید سیره ائمه(ع) را با شناخت شرایط زمانه و در چارچوب یک منظومه واحد فهم کرد.

پیام ۲۸ صفر برای مدیران و مسئولان

وی در ادامه درباره پیام ۲۸ صفر برای مسئولان و مدیران جامعه گفت: نخستین درس، مسئولیت‌پذیری است. پیامبر(ص) در جایگاه رهبری جامعه، خود را از مردم جدا نمی‌کرد و نسبت به حقوق آنان احساس مسئولیت داشت. امام حسن(ع) نیز در شرایط دشوار، تصمیم خود را بر اساس حفظ مصالح امت اتخاذ کرد.

رصاف ادامه داد: مدیر جامعه اسلامی باید بداند که جایگاه مدیریتی، وسیله برخورداری بیشتر نیست؛ بلکه مسئولیت بیشتر است. هرچه اختیار انسان افزایش پیدا می‌کند، پاسخگویی او نیز باید بیشتر شود.

وی افزود: درس دیگر، شنیدن صدای مردم است. جامعه‌ای که میان مدیران و مردم فاصله ایجاد شود، در معرض مشکلات مختلف قرار می‌گیرد. در سیره پیامبر(ص) ارتباط با مردم، توجه به محرومان و شنیدن سخن آنان اهمیت ویژه‌ای دارد و این مسئله برای امروز ما نیز قابل استفاده است.

جامعه امروز بیش از همیشه به اخلاق نبوی نیاز دارد

این مدرس سطوح عالی حوزه‌های علمیه قم با تأکید بر اینکه بسیاری از مشکلات اجتماعی صرفاً با ابزارهای قانونی و مدیریتی حل نمی‌شوند، گفت: قانون لازم است، اما کافی نیست. اگر اخلاق در جامعه تضعیف شود، حتی بهترین قوانین نیز نمی‌توانند همه مشکلات را برطرف کنند.

وی افزود: وقتی انسان حق دیگری را رعایت می‌کند، به آبروی دیگران احترام می‌گذارد، دروغ نمی‌گوید، از موقعیت خود سوءاستفاده نمی‌کند و در برابر نیازمند احساس مسئولیت دارد، در واقع بخشی از اخلاق نبوی را در جامعه جاری کرده است.

رصاف بیان کرد: امروز باید از خودمان بپرسیم اگر پیامبر(ص) در جامعه ما حضور داشت، درباره روابط اجتماعی ما، نوع گفت‌وگوی ما با یکدیگر، نحوه رفتارمان با مخالفان، وضعیت محرومان و شیوه مواجهه ما با حقوق مردم چه قضاوتی داشت؟ این پرسش می‌تواند بسیار بیشتر از برخی سخنرانی‌های کلی، ما را به حقیقت سیره پیامبر(ص) نزدیک کند.

نقش حوزه و رسانه در معرفی پیامبر(ص) و امام حسن(ع)

وی با اشاره به مسئولیت حوزه‌های علمیه و رسانه‌ها در مناسبت‌هایی مانند ۲۸ صفر گفت: حوزه‌های علمیه وظیفه دارند معارف اهل‌بیت(ع) را با زبان علمی و در عین حال قابل فهم برای جامعه تبیین کنند و رسانه‌ها نیز باید از سطحی‌نگری در موضوعات دینی فاصله بگیرند.

رصاف ادامه داد: نسل جدید پرسش‌های متفاوتی دارد و اگر پاسخ‌های دقیق، مستند و منطقی دریافت نکند، ممکن است پاسخ خود را از منابعی بگیرد که صلاحیت علمی و دینی لازم را ندارند. بنابراین، معرفی پیامبر(ص) و امام حسن(ع) باید متناسب با نیازهای فکری نسل امروز انجام شود.

وی افزود: رسانه نباید فقط در ایام مناسبت‌ها به سراغ شخصیت پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع) برود. معرفی سیره اهل‌بیت(ع) باید در طول سال ادامه داشته باشد و از قالب‌های متنوع استفاده شود تا این معارف به بخشی از زندگی روزمره مردم تبدیل شود.

۲۸ صفر؛ فرصتی برای بازنگری در سبک زندگی

عضو جامعه اساتید حوزه‌های علمیه فارس در پایان گفت: اگر بخواهیم از ۲۸ صفر یک پیام کاربردی برای جامعه امروز استخراج کنیم، باید بگوییم که این روز، فرصت بازنگری در سبک زندگی است؛ اینکه ببینیم چقدر اخلاق نبوی در رفتار فردی و اجتماعی ما حضور دارد و چقدر از عقلانیت و صبر امام حسن(ع) در تصمیم‌های خود بهره می‌بریم.

وی افزود: پیامبر(ص) به ما می‌آموزد که انسان می‌تواند در اوج قدرت، متواضع و رحیم باشد و امام حسن(ع) می‌آموزد که انسان می‌تواند در سخت‌ترین شرایط، اصول خود را حفظ کند و در عین حال با عقلانیت و دوراندیشی تصمیم بگیرد.

رصاف تصریح کرد: ۲۸ صفر اگر تنها به یک روز عزاداری محدود شود، بخشی از پیام آن نادیده گرفته شده است؛ اما اگر این مناسبت به فرصتی برای بازگشت به اخلاق پیامبر(ص)، شناخت عمیق‌تر امام حسن(ع)، تقویت عقلانیت، افزایش صبر اجتماعی، رعایت حقوق مردم و اصلاح رفتارهای فردی و اجتماعی تبدیل شود، می‌توان گفت از این مناسبت به‌درستی استفاده کرده‌ایم.