نظریات امام خمینی(ره)، ریشه در فقاهت، عقلانیت و عرفان دارد

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، حجت‌الاسلام سیدیدالله یزدان پناه، مدیر گروه عرفان مجمع عالی حکمت اسلامی، صبح امروز، هفتم خردادماه در همایش «عرفان اسلامی از منظر امام خمینی(ره)؛ بنیادها و دستاوردها» که به همت مجمع عالی حکمت اسلامی در دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی برگزار شد، با بیان اینکه آنچه در بعد اجتماعی امام خمینی(ره) تاثیر گذاشته این است که نظریات امام ریشه در فقاهت، عقلانیت و عرفان دارد، افزود: امام خمینی(ره) آغازگر حرکت توحیدی و دینی بود و با بنیادهای عرفانی ایشان از چند منظر می توان برخورد کرد که یکی از این موارد بعد عرفان نظری است و آثار فراوانی را مانند شرح دعای سحر، مصباح الهدایه و ... در این زمینه نگارش کرده‌اند.

وی با بیان اینکه بعد دیگری که امام خمینی(ره) بدان پرداختند، عرفان عملی است و این عرفان در لابه لای دیگر آثار ایشان مانند شرح حدیث و سرالصلاه به چشم می‌خورد، افزود: بعد دیگر کارهای امام راحل، اخلاق عرفانی است؛ این اخلاق که از یک جهت با عرفان عملی جدا می‌شود، در کتاب‌هایی همچون چهل حدیث و مباحث اخلاقی امام فراوان منعکس شده است.

مدیر گروه عرفان مجمع عالی حکمت اسلامی، بعد دیگر عرفان امام خمینی(ره) را عرفان ادبی دانست که در دیوان اشعار ایشان خودش را نشان می‌دهد و ادامه داد: یکی دیگر از ابعاد کار امام خمینی(ره) آثار و کتاب‌هایی است که در مورد اسرار عبادات نگارش شده و همچنین بعد دیگر به مباحث سیاسی و اجتماعی مربوط می‌شود.

این استاد حوزه و دانشگاه با بیان اینکه امام خمینی(ره) به ابعاد متعددی از عرفان پرداخته است، اظهار کرد: در مورد عرفان نظری می‌توان سه دوره را مشخص کرد که یک دوره قبل از ابن عربی است؛ در مباحث عرفای آن دوره موضوعاتی وجود دارد که از آن می توان به عنوان ابعاد نظری یاد کرد.

وی با بیان اینکه بخشی از عارفان قرن سوم اندیشه‌هایی دارند که در حال حاضر نیز قابل عرضه است، ابراز کرد: این عارفان دارای یک دستگاه ساختاری شهودی و ابعاد منظم هستند که از آن به عنوان دوران جوانه‌ها یاد می‌شود.

مدیر گروه عرفان مجمع عالی حکمت اسلامی با بیان اینکه دوره دوم از ابن عربی شروع شده و تا قرن 9 یا دوران ملاصدرا ادامه دارد، گفت: عرفان نظری در این دوره حیات مستقلی پیدا کرده است؛ در همین دوره آثاری را شاهدیم که تماما در عرفان نظری بوده و یک دستگاه ساختاری و هستی‌وار پیدا می‌کند.

وی با اشاره به اینکه این دوره گسترده بوده و پر از مباحث تفسیری است، اظهار کرد: تمام آیات و روایات معارفی در این دوره مورد بررسی قرار گرفته و بسیاری از اسرار بررسی شده است ما در دوران فعلی پای این سفره نشسته‌ایم و لذا این دوره بسیار نافع است.

یزدان‌پناه با اشاره به اینکه به لحاظ روش و محتوا «ظهور‌گیری‌»های خوبی را در این دوره شاهد بودیم، اضافه کرد: نتیجه این ظهورگیری گرایش شیعی در این دوره بود که سبب یک نوع پذیرش در حوزه های علمیه به ویژه حوزه های شیعه شد؛ این اتفاق همدلی بین عالمان دینی را در پی داشت، بر این اساس می‌توان گفت بعد از ابن عربی دایره شیعه شدن عرفا بیشتر می‌شود.

وی آغاز دوره سوم عرفان نظری را از ملاصدرا دانست و گفت: از آن جهت که ملاصدرا شخصیتی عارف و در عین حال فیلسوف دارد، از طرفی به جد یک عالم دینی است، وقتی که فلسفه خود را عرضه می‌کند، می‌گوید «من بیشتر از آنچه که گفتم شهود کردم» لذا در فهم و تبیین متن دین از همه پیش افتاده و معتقد است نباید به چیزی از دین دست زد، از همین رو بعد از ملاصدرا فلسفه صدرایی آرام آرام عرضه شد، جای فلسفه‌های دیگر را گرفت و در خود هضم کرد.

عضو مجمع عالی حکمت اسلامی با بیان اینکه بعد از صدرا با چیزی روبه رو هستیم که از نظر تاریخی تعجب برانگیز است، افزود: از این دوران به بعد آرام آرام نسل صدرایی، پدید آمد، نسلی که فیلسوف بوده، در متن معارف و متون دینی قرار داشته و در این عین حال در فقاهت بی نظیر هستند.

وی ادامه داد: بعد از آمدن ملاصدرا که به دستگاه هستی شناختی دست یافت و تعبیر عرفانی برای آن بیان کرد، با چیزی روبه رو هستیم که می‌توان گفت آنچه در عرفان می‌گذشت با ادبیات غنی فلسفی همراه شد و در کنار آن زبان عمومی را انتخاب کرد و نتیجه آن شد که آنچه در عرفان دوره دوم بود، به دوره سوم و به زبان همگانی یعنی فلسفی منتقل شد.

این استاد حوزه و دانشگاه با بیان اینکه در این دوره نسل جدیدی که محققان عرفان نظری هستند، ظهور کردند که عرفان نظری را خوانده، تحقیق و تحلیل می‌کنند مانند امام خمینی(ره)، الهی قمشه‌ای و کاشانی، یادآور شد: این افراد محققان عرفان دوران نظری سوم و عالمان قوی در دین، قرآن، روایات، عرفان و فلسفه بودند.

عضو مجمع عالی حکمت اسلامی عنوان کرد: امام از عرفان دوره دوم درس می‌گیرد، درس می‌دهد و حتی بر فصوص حاشیه می‌زند، در واقع تبیین‌های امام برگرفته از وجوه متعالیه است.

استاد فلسفه و عرفان حوزه علمیه قم با بیان اینکه سه ساحت در کار امام راحل جمع می‌شود، ادامه داد: در اندیشه امام هستی‌شناسی دینی در صدر می‌نشیند، در مرحله بعد هستی‌شناسی عرفانی قرار دارد و هستی‌شناسی عقلی و فلسفی در ساحت سوم قرار می‌گیرد.

وی با بیان اینکه امام در 29 سالگی مباحث عمیق امامت و ولایت را شرح و بسط می‌دهد و از پس آن بر می‌آید، ابراز کرد: این نشان از قوت اجتهادی امام دارد به گونه‌ای که ایشان به برکت عرفان نظری دوره دوم، بسیاری از امور مشکل و سنگین را بدون دست‌اندازی در روایات حل کردند.

یزدان‌پناه با بیان اینکه امام بر این اندیشه تا پایان عمر خود اصرار داشت، افزود: امام معتقد بود اگر این اندیشه‌ها را کنار بگذاریم حوزه‌های علمیه به سمت قرون وسطایی می‌روند؛ ایشان این مطلب را در نامه و پیام خود به طلاب در اسفندماه سال 67 به صراحت بیان می‌کنند.

وی بیان کرد: در کتاب نهضت امام خمینی(ع) بیانشده که در دوره رضاخان پهلوی منبر رفتن ممنوع شده بود، لذا در آن دوران ایشان برای طلاب کتاب شرح منازل‌السائرین خواجه عبدالله انصاری را بیان می‌کردند البته این شرح به درخواست مردم برای عموم و به زبان عامیانه صورت می‌گرفت.

وی با بیان اینکه ما یک دوره اخلاق عرفانی از امام داریم زیرا پایه‌های عرفان عملی امام خمینی(ره) از همین کتاب گرفته شده است، ابراز کرد: شرح منازل‌السائرین خواجه عبدالله انصاری یک کتاب اجتهادی در طریق و فهم متون دینی به شمار می‌رود.

وی با بیان اینکه کسی که می‌خواهد ریشه‌های انقلاب اسلامی را بفهمد، باید روح نهضت امام را درک کند، آن را ادامه دهد و در عرفان نظری دوره سوم و نسل صدرایی تأمل داشته باشد، گفت: در این دوره عقلانیت ویژه‌ای همراه با شریعت و معنویت یکجا جمع و تعادل برقرار شده است؛ در واقع آنچه که در بعد اجتماعی امام تاثیر گذاشته این است که نظریات امام خمینی(ره) ریشه در فقاهت، عقلانیت و عرفان ایشان دارد.

به گفته عضو مجمع عالی حکمت اسلامی، امام خمینی(ره) خود دارای سلوک است و آن سبک سلوکیش برآمده از عرفان نظری ایشان است، البته امام دارای تکنیک‌های ویژه سلوک بودند که در آثار و عملشان نیز دیده می‌شود.

وی یادآور شد: در واقع ما یک سری راه‌های میان بر برای رسیدن به عرفان عملی داریم که مرحوم شاه‌آبادی استاد امام در این زمینه می‌گوید: «کسی که عرفان نظری می‌خواند مانند آن است که داخل اتاقی شیشه‌ای قرار دارد و تنها یک تلنگر تا حقیقت و عرفان عملی بیشتر فاصله ندارد».