توجه به نزول تدریجی در فهم قرآن؛ راه حل مهم مشکلات زندگی
گروه فعالیتهای قرآنی: یک قرآنپژوه با بیان اینکه باید قرآن را به مثابه کتابی که نزولش تدریجی بوده است، مطالعه کنیم، تا به راه حل مناسبی در همه موضوعات تربیتی برسیم، عنوان کرد: ما از مسئله مهم نزول تدریجی در فهم و برداشت از قرآن غفلت کردیم و توجه نداریم که این کتاب یکجا بر مردم خوانده نشده است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، حجتالاسلام عبدالکریم بهجتپور، قرآنپژوه و مفسر صاحب سبک قرآن کریم، در کمیسیون «رویکرد تربیتی به قرآن با توجه به سبک تفسیر تنزیلی قرآن» که نهم خردادماه در مجموعه هلال احمر مشهد برگزار شد، با اشاره به اینکه در شهر قم و به برکت نظام اسلامی فرصتهای پژوهش در عرصههای مختلف دینی و حتی اصلاح سبک ها و روشها فراهم شده است، گفت: البته غالب این طرحها در حد مطالعات آزمایشگاهی بوده و کمتر تبدیل به برنامهای برای میدان عمل تبدیل شده است.
لزوم انجام کار تخصصی در ارائه محتوای دینی به جامعه
وی با بیان اینکه از همین رو نیازمند کار تخصصی، پیگیری زمانی و اطمینان خاطر برای عرضه این محتوا به جامعه هستیم، ادامه داد: به نظر رسید که از سال 74 یکی از مشکلات در مناسبتهای فرهنگی و دینی، نبود روشهای منضبط بر گرفته از آموزههای دینی و قرآن است.
مدرس مؤسسه امام خمینی(ره) قم با بیان اینکه دو مشکل در این عرصه وجود دارد، گفت: مشکل نخست چگونگی تناسب میان این موضوعات است، در واقع اگر جامعه دینی را مانند پیکر در نظر بگیریم، هر کدام از موضوعات دینی به منزله بخشی از آن است که باید بدانیم سقف و سهم هر کدام از این معارف در ساخت شخصیت دینی افراد ارزشی چقدر باید باشد.
وی گفت: مثلا در بحث امر به معروف و نهی از منکر وقتی بپذیریم که این امر باید احیاء شود، در ادامه این سؤال مطرح میشود که چگونه این مهم محقق خواهد شد؟ زیرا ما معمولا ارزش، اهمیت و ضرورت امری را توضیح میدهیم، اما اینکه چگونه و چه روشی را باید پیمود تا در کمترین زمان به نقطه مطلوب برسیم، به طور طبیعی این موضوع بخشی از هویت ایمانی مردم شده و در جامعه نهادینه شود، نیاز به ریشه مطالعاتی دارد.
بهجتپور ادامه داد: ما در فرهنگسازی با مشکلات بزرگی در حوزه روش مواجه بودیم، لذا بر همین اساس یک سری مطالعات انجام شد و برای اینکه بخواهیم دین و ارزشهای آن وارد جامعه و نهادینه شود و البته سهم هر کدام را به خوبی تشخیص دهیم چارهای جز مراجعه به خود دین نداشتیم.
وی با بیان اینکه حدود 37 سال از انقلاب میگذرد و در این مدت انتقال بخشهایی از ارزشهای دینی به جوانان و نسل تربیت شده در انقلاب موفق نبوده و تلاش ما به نتیجه نرسیده است، افزود: بر این اساس باید ببینیم که آیا برنامه دین برای تغییر دادن بیضابطه است یا نه؟
بهجتپور با بیان اینکه باید از خود حضرت حق در این مسیر استفاده کنیم، ادامه داد: لذا در مرحله اول باید قرآن را به مثابه کتابی که نزولش تدریجی بوده است، مطالعه کنیم زیرا ما از مسئله مهم نزول تدریجی در فهم و برداشت از این کتاب غفلت کردیم و توجه نداریم که این کتاب یکجا بر مردم نازل نشده است.
عدم توجه به بیان تدریجی مفاهیم قرآن کریم
وی افزود: بر اساس قرآن کریم خداوند این متن را از طریق خردهگویی و البته مرتب کردن بر مردم عرضه کرده است، این نزول تدریجی و قطرهای برای پیغمبر(ص) و همه افراد است، لذا باید با همین هدف قرآن عظیم را مطالعه و در کنار مفاهیم و مطالب بلند آن به روشهای مختلف هم دست یابیم لذا یک روش در قرآن وجود دارد که باید دیده میشد و در مطالعات قرآنی باید این جهت، روشن میشد، اما توجه نکردیم.
مدرس مؤسسه امام خمینی(ره) قم با اشاره به انتشار کتاب «درآمدی بر اصول تحول فرهنگی با الهام از نزول تدریجی قرآن کریم» به همت دفتر تبلیغات اسلامی، گفت: در این کتاب آمده اگر بخواهیم جنبه فرهنگسازی را از دین و منابع آن بیرون بکشیم، باید نگاهمان به قرآن نزول تدریجی باشد تا قدرت پیدا کرده، مهندسی فرهنگی را انجام دهیم و به دنبال آن سهم هر یک از بخشهای فرهنگ را مشخص کنیم.
بهجتپور با بیان اینکه باید کل قرآن را مطالعه کرد تا سهم هر کدام از ارزشهایی چون امامت، توحید، عقل، عواطف، ارزشهای اخلاقی، فردی و اجتماعی، خانواده و … دیده شود، ادامه داد: باید بدانیم که یک سوره مکی یا مدنی در چه فضای فرهنگی و اجتماعی نازل شده و با چه گروهی از مردم که درآن زمان نقشآفرینی کردند، درگیر آن بودهاند.ژ
مفسر و متدبر قرآن به چرایی نزول تدریجی قرآن توجه کنند
وی با بیان اینکه قرآن متنی است که با حوادث گام به گام جلو میرود لذا آن حوادث، زمینههایی را برای گفتارهای قرآن فراهم کرده است، گفت: مفسر و متدبر در قرآن باید به این پیوندها توجه کند، گاهی یک جریان در یک سوره از زوایای مختلف چندین بار تکرار شده است که همه این موارد به ما روش میدهد، به شرطی که قرآن را به مثابه متنی که نزول تدریجی دارد، مطالعه کنیم.
مدرس مؤسسه التمهید با بیان اینکه بر همین اساس احساس شد که یک سلسله سؤالات را برای مطالعه روشمند و منضبط در قرآن با نگاهی نزول تدریجی باید تعقیب کنیم، اضافه داد: یکی از مسائل بسیار مهم این است روشی که قرآن تعقیب کرده، روشی است که به پیامبر(ص) قدرت میدهد تا مردم را متحول کند.
وی افزود: آیه یک سوره ابراهیم «الَر کِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلَى صِرَاطِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ، الف لام راء کتابى است که آن را به سوى تو فرود آوردیم تا مردم را به اذن پروردگارشان از تاریکی ها به سوى روشنایى بیرون آورى به سوى راه آن شکست ناپذیر ستوده است» در واقع به نقش یک رهبر، امام و مربی اشاره دارد، یعنی پیامبر(ص) بر اساس این کتاب مهارتهای لازم پیدا میکند تا مردم را از ظلمت خارج و به سمت نور ببرد.
بهجت پور با بیان اینکه ویژگیها و صفاتی که در قرآن در ذیل آیات میآید، تقریبا هوشمندانه و بسیار دقیق به کار میرود، افزود: دو ویژگی «العزیز و الحمید» در آیه فوق نشان میدهد که هر کس در مسیر قرآن حرکت کند، خداوند او را به عزت میرساند و همیشه ستوده و نفوذ ناپذیر میشود.
کارآمدی و کارایی قرآن در کنار امام
وی گفت: نکته دیگر این است که قرآن تنها کتابی برای بالا بردن بینشهای ما نیست، بلکه برای تغییر دادن ما نیز هست و میخواهد فرد و جامعه را متحول کند، وقتی قرآن تنها خوانده میشود یک مجموعه قوانین است که تنها خوانده شده است اما وقتی در کنار یک امام معصوم و رهبر خوانده میشود کارآمدی این کتاب به نور امامت مشخص میشود و به آن جهت و کارایی میدهد.
بهجتپور با بیان اینکه باید ببینیم قرآن چگونه این برنامه درازمدت هوشمندانه را مدیریت کرده است، افزود: در این جا ما با پدیدهای به نام ترتیب نزولی مواجه هستیم، یعنی قرآن برای طی این مسیر تحول برنامه منظمی دارد، لذا اگر میخواهیم به روشهایی که قرآن برای این تحول بیان کرده و پیامبر(ص) نیز به مدد آنها کار تبلیغی و تحول جامعه را که بسیار کارآمد هم بوده دست یابیم، چارهای جز بررسی قرآن به ترتیب نزولی آن نداریم.
وی اظهار کرد: آن زمانی که خداوند مکه و سرزمین وحی را برای عرضه رسالت پیامبر(ص) انتخاب کرد، این فضا در میان چهار تمدن ایران، روم، مصر و یمن قرار گرفته بود و خود دارای فرهنگ امی یعنی مادری و قبیلهای بود، از طرفی مردمی لجوج داشت، لذا سرِّ اینکه قرآن، عربی نازل شده، این است که اگر به زبان دیگری و بر قوم دیگری عرضه میشد، مردم حجاز از پذیرش آن امتناع میکردند.
مدرس مؤسسه التمهید با اشاره به اینکه خداوند برای نشان دادن ظرفیت قرآن و دین اسلامی بدترین نقطه فرهنگی را انتخاب کرد، گفت: از همین روست که پیامبر(ص) بعد از 33 سال و با کمترین هزینه، تمدنی ایجاد کرد که تمدن مصر، ایران و یمن نیز آن را پذیرفتند و تا حدودی هم بر تمدن روم اثر گذاشت.
وی ادامه داد: کتاب «تفسیر تنزیلی قواعد قرآن» که در این زمینه به چاپ رسیده است، به توضیح مباحث نظری مربوط به این سبک میپردازد، در واقع این مدل که مهندسی خداوند بوده و بر اساس نظمی شکل گرفته است، با بررسیهای بسیار این مهندسی و نظم را کشف کرده و آن به کار گرفتیم.
چاپ جلد پنجم کتاب «همگام با وحی»
مدرس مؤسسه التمهید بیان کرد: ما به دنبال نشان دادن نگاه تربیتی و ساختارمند منضبط قرآن هستیم که در این زمینه هم تفسیری با نام «همگام با وحی» تهیه شده است که سه جلد آن را تاکنون چاپ کردهایم، این تفسیر از سوره علق آغاز و به ترتیب نزول سورهها تفسیر آن بیان شده است؛ این کتاب در مجموع حدود 15 تا 20 جلد خواهد شد و جلد پنجم آن در آستانه چاپ قرار دارد که کل اهداف و محاسن سورهها را نیز آورده است.
وی با بیان اینکه ما میخواهیم مسیر تحول را بر اساس قرآن بفهمیم تا بتوانیم گامهای تحول فردی و اجتماعی را درآوریم، ابراز کرد: البته اهل سنت نیز کارهایی در این زمینه انجام دادهاند و چهار تفسیر دارند که به موضوع نزولی میپردازد، اما ضعیف و سطحی کار شده و امیدواریم شیعیان بتوانند به شکل جدی و عمیق کار کنند.
مدرس مؤسسه التمهید ابراز کرد: در واقع روش موضوع تنزیلی در دهها مسئله مختلف و موضوعات متفاوت جامعه به کمک ما میآید که در بحث روشها در حوزه مطالعات دینی باید بدین شکل تولید علم صورت گیرد.
