نگاهی گذرا به سیر تحول خطوط اسلامی ـ ایرانی از قرن چهارم تا چهاردهم در آستان قدس رضوی

سیدمحمدرضا فاضل‌هاشمی، رئیس اداره مخطوطات سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی در گفت‌وگو با خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، اظهار کرد: خط مجموعه علائم قراردادی است که برای انتقال مقاصد، افکار و ارتباط میان انسان‌ها به وجود آمده است.

وی با اشاره به خطوط دوره پیش از اسلام افزود: چندین نوع خط از جمله خط میخی، اوستایی و پهلوی در ایران پیش از اسلام رایج بود؛ اما با ورود اسلام به این منطقه، خط عربی جایگزین خطوط پیشین ایرانیان شد به گونه‌ای که تا زمان‌های متمادی خط عربی که کوفی نامیده می‌شد، مورد استفاده ایرانیان بود.

تعالی هنر خطاطی با خوشنویسان ایرانی

فاضل‌هاشمی ابراز کرد: در ابتدا همه قرآن‌ها و آثار فرهنگی و مذهبی دیگر با خط کوفی نگاشته می‌شد که بعدها تکامل پیدا کرد و خط کوفی دوره تحول و پس از آن خط کهن پدیدار شد. در قرن سوم هجری نیز ابن مقله بیضاوی‌شیرازی و ابن بوّاب، اقلام ستّه را از دل خط کوفی دوره تحول بیرون کشیدند.

وی با معرفی اقلام ستّه(ششگانه) ادامه داد: خطوط نسخ، ثلث، رقاع، توقیع، ریحان و محقق، شش نوع خط بودند که به خط عربی افزوده شدند و به تدریج و بر اساس پسندها و عادات ملی به وسیله هنرمندان برجسته ایرانی متحول و استخراج شدند.

رئیس اداره مخطوطات سازمان کتابخانه ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی همچنین عنوان کرد: در میان این خطوط ششگانه دو خط نسخ و ثلث اهمیت بیشتری پیدا کردند؛ به طوری که امروزه نیز مورد استفاده قرار می‌گیرند در صورتی که سایر خطوطی که ابن مقله به وجود آورده بود به دلیل مشکلاتی که در خواندن و نوشتن آن‌ها وجود داشت، کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند.

یاقوت مستعصمی؛ نظام‌دهنده و کامل‌کننده اقلام ستّه

وی با معرفی سبک مستعصمی در جریان تحول تاریخی خطوط اسلامی ـ ایرانی بیان کرد:‌ یاقوت مستعصمی، برجسته‌ترین خطاط قرن هفتم هجری است که نظام‌دهنده و کامل‌کننده اقلام ستّه بوده و بدین ترتیب سبک یاقوتی را بنا نهاد که خطاطان بعد از او، از آن سبک پیروی کردند.

نسخ، ثلث و ریحان؛ خطوطی قرآنی

فاضل‌هاشمی با اشاره به سیر تطور خط از حدود قرن هشتم هجری به بعد اظهار کرد: هنرمندان ایرانی سه خط دیگر به نام‌های تعلیق، نستعلیق و شکسته نستعلیق را برای خط فارسی ایجاد کردند که خط تعلیق به دلیل مشکلاتی که در خواندن و نوشتن دارد، کمتر امروزه از آن استفاده می‌کنند.
 
وی اضافه کرد: ولی خطوط نستعلیق و شکسته نستعلیق از رایج‌ترین خطوط کشور ما در عصر حاضر هستند؛ در واقع اکثر متون عربی و قرآن‌ها با خطوط نسخ، ثلث و ریحان کتابت می‌شوند و نستعلیق و شکسته نستعلیق نیز برای متن‌‌های فارسی به کار برده می‌شود.

رئیس اداره مخطوطات سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی اعلام کرد:‌ با هنر میرعلی تبریزی، خط نستعلیق در قرن هشتم به منصه ظهور رسید و عبدالمجید طالقانی، خط شکسته نستعلیق را در قرن 11 و نیز خط نسخ ایرانی را میرزا احمد نیریزی در قرن 12 ابداع کردند.

نستعلیق؛‌ عروس خطوط اسلامی

وی با بیان این نکته که نستعلیق، زیباترین و لطیف‌ترین خط برای خوشنویسی به شمار می‌آید، عنوان کرد:‌ این خط به حق به «عروس خطوط اسلامی» مشهور شده و نقل است که میرعلی تبریزی آن را از ترکیب و تلفیق دو خط تعلیق و نسخ به وجود آورده است.

فاضل‌هاشمی برخی از مفاخر هنر خوشنویسی را برشمرد و افزود: ابن طباخ هروی، علاءالدین تبریزی، علیرضا عباسی و میرعماد از جمله مشاهیر هنر خطاطی هستند که بر زیبایی و تنوع خطوط اسلامی ـ ایرانی افزودند.

وی ابراز کرد: از مجموعه آثار و کتب موجود خاصه قرآن‌های منسوب به دستخط ائمه معصومین(ع) در مجموعه سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی می‌توان سیر تحول خطوط اسلامی ـ ایرانی را مورد مطالعه قرار داد.

نگهداری حدود 22 هزار قرآن در آستان قدس رضوی

رئیس اداره مخطوطات سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی با ذکر اینکه مجموعه موجود در آستان قدس رضوی از قرن سوم و چهارم جمع‌آوری شده است، ادامه داد: بزرگ‌ترین گنجینه قرآن‌‌‌های خطی در ایران و جهان، بالغ بر 22 هزار جلد در مخزن گنجینه مخطوطات و حدود 90 نسخه نفیس قرآن کریم نیز در موزه قرآن و نفایس آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود.

وی تأکید کرد:‌ محققان و علاقه‌مندان می‌توانند تاریخچه خط و خوشنویسی، تذهیب و صفحه‌آرایی کتب خطی یا جلدسازی را از روی قرآن‌های کتابت شده بر پوست آهو از قرن چهارم تا چهاردهم در مجموعه کتب این سازمان مورد تحقیق و تتبّع قرار دهند.