رسانهها چه تکهکلامهایی به افکار عمومی هدیه میدهند؟/ معیارهای قرآن برای داشتن بیان صحیح
کانون خبرنگاران نبأ: تکیه کلام یک نوع کاتالیزور زبانی است که در یک ارتباط به گوینده کمک میکند سریع تر و گاهی شیرین تر منظورش را با توجه به ذخیره ذهنی مخاطب بیان کند. رسانهها چه الفاظی را برای استفاده افکار عمومی تهیه میکنند؟
گفتگوهای عامیانه و تکه کلامها از شیرین ترین بخش های فرهنگ و ادبیات هر کشوری است و متاسفانه در کشور ما به دلیل بی اعتنایی به این بخش جز به ندرت که این واژگان وارد ادبیات داستانی شده واژههای خیابانی و تکهکلام های اصیل را در حوزه ادبیات رسانهها نمیخوانیم و نمیبینیم.
در حال حاضر تلویزیون ، در دسترسترین رسانه ارتباطی شناخته میشود تا جایی که بسیاری از پیامهای منتقل شده از طریق آن تا مدتها بر بدنه جامعه تاثیر گذاشته و گاه اثر آن از ماندگاری دائمی پیدا میکند.
در میان برنامههای پخششده از این رسانه، سریالها بیش از همه در نمایش فرهنگ جامعه و ساخت فرهنگی نوین تاثیرگذارند. چرا که مخاطب رفتار خاصی را که از بازیگر رسانه مشاهده میکند، پس از درک و حلاجی به کار میبندد و سعی میکند در موقعیتهای همسان به نوعی در جایگاه بازیگر قرار گیرد. در بسیاری موارد ترغیب و تقویت به انجام این رفتار، زمینه نهادینه شدن آن و شکلگیری فرهنگ جدید را سبب میشود. این امر در رابطه با سبک زندگی نمایش داده شده از تلویزیون نیز مصداق پیدا میکند تا جایی که در بسیاری موارد دیده شده که سبک زندگی مخاطب دستخوش سریال پخششده قرار میگیرد.
از جمله خردهفرهنگها که این روزها از طریق تلویزیون منتقل میشود، اصطلاحات، تکه کلامها و کلمات ترکیبی نوین است تا جایی که پس از پخش چند قسمت از یک سریال تکهکلامها در گفتوگوها، پیامکها، نوشتارها و حتی سایر رسانههای دیداری و شنیداری دیده میشود و تهیهکنندگان مجموعههای تلویزیونی تلاش میکنند تا با ارائه تکهکلامهای بیشتر، ماندگاری سریال خود را در ذهن مردم بیشتر کنند.
مانند سریال «آقا و خانم سنگی» که به کارگردانی شاهد احمدلو این شب ها از شبکه سه سیما پخش می شود عبارت ها و تکه کلام هایی که در این سریال بیش از حد به کار می روند.
به کار بردن طنزهای کلامی در سریال های طنز برای ما یک عادت شده است. به ویژه وقتی فضا و فیلمنامه اثر به خوبی پیش نمی روند از این عبارت های کلامی و تکرار آنها استفاده می شود تا خنده های لحظه ای ایجاد کنند.
نقش فرهنگ گفتاری در شکل گیری رفتارها
فرهنگ گفتاری ما اثری فوق العاده زیادی در شکل گیری رفتارهای ما دارد. درک میزان این تاثیر نامحسوس مترتّب بر بررسی چند مقدمه و مثال و در نهایت نتیجه گیری است:
1- اغلب ما با الفاظِ در ذهنمان فکر می کنیم. کافی است چند لحظه ای به آنچه در ذهنمان به عنوان فکر کردن می گذرد توجه کنیم، آنگاه به وجود و هیمنه این گفتگوی درونی پی می بریم. می بینیم که همواره در حال جفت و جور کردن الفاظ درون ذهنمان برای رسیدن به فکر جدیدی هستیم. به غیر از کسانی که با سالها ریاضت های فکری و عقلی به عقل مستفاد رسیده اند، اغلب ما با الفاظ و کلمات فکر می کنیم.
در این میان نباید فراموش کرد که عقل هم دارای مراتبی است که از جمله آن عقل محض، مُدرِک مفاهیم اولیه، عقل تحلیلگر، مُدرک مفاهیم مجرد و در نهایت عقل، متصل به مفاهیم مجرد می شود. از طرفی بر خلاف قوای دیگر که خودشکوفا هستند، قوه عاقله تنها زمانی بارور می شود که تمرین عقلی صورت بگیرد. رهایی از کمند الفاظ در فرایند تعقل در اواخر مرتبه سوم و مرتبه چهارم عقل اتفاق می افتد که از هر هزار فیلسوف پخته یکی به این مقام می رسد. از این رو قبل از این مرحله، ما در تفکِرمان دربند الفاظیم.
2- عمده تفکرات ما ناخود آگاه است. چند بار تا بحال به صورت خودآگاهانه فکر کرده ایم؟ اغلب افکار ما بصورت واکنشی در مقابل پدیده های اطراف است و کمتر برای کسی پیش می آید در برخورد با مسئله ای بنشیند همه جوانب مثبت و منفی را بسنجد، به هر کدام نمره دهد و در نهایت بر اساس آن فکر کند، چراکه که فکر بر خلاف وهم، زمان بر است. حالا اگر محاسبه کنید خواهید دیدکه تعداد زیادی از گزاره های قبول شده درذهنمان به صورت ناخودآگاه وارد شده اند.
3- منشأ ناخود آگاهِ ما، از ورودی های خود آگاه ماست. نفس چیزی را فراموش نمی کند و فقط ممکن است دستیابی به آن برایش مشکل شود. هر عکس و فیلمی که می بینیم و یا لفظی که می گوییم و می شنویم و در کل هر چه وارد نفس ما شود تاثیر ناخودآگاه خود را در تفکرات ما می گذارد. خطر ناخودآگاه این است که معیاری برایش نداریم.( گفتمان برتر)
از این سه مقدمه به راحتی واضح شد که:
اگر الفاظی که بکار می بریم حامل بارِ درستی نباشند، خود به خود درون نفس را تخریب می کنند.
بحث قرآنی در اهمیت الفاظ
در سوره مبارکه احزاب آیه شریفه 70 آمده است: یَأَیهّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ اتَّقُواْ اللَّهَ وَ قُولُواْ قَوْلًا سَدِیدًا؛ اى کسانى که ایمان آوردهاید! [خودتان را] از [عذاب] خدا حفظ کنید و سخن استوار بگویید.
«سدید» علاوه بر نهی از استعمال سخنان نادرست به حرف های چند پهلو نیز اشاره می کند. در آیه بعد می فرماید اگر چنین کنید خدا کارهایتان را اصلاح می کند. پس معلوم می شود اگر مراقب الفاظی که میگوییم نباشیم دنیا و در پی آن آخرتمان اصلاح نمی شود. حتی یک جمله نیز سرنوشت ساز است. ما باید مراقب الفاظ باشیم چراکه ما تفکرِ فارغ از الفاظ نداریم. حتی در معنایی دقیق تر در سوره مبارکه ق آیه 18 شریفه آمده: ما یَلْفِظُ مِن قَوْلٍ إِلَّا لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِید ( انسان)از دهانش هیچ چیزی ادا نکند مگر اینکه نزد او نگهبانى آماده( آن را ثبت می کند).
معیارهاى ارزشى گفتار
آیا هر سخنى داراى ارزش و اعتبار است؟ و بر هر سخنى مىتوان نام گفتار ارزشمند و پسندیده نهاد؟ مسلّم جواب منفى است. چه بسیار سخنانى که نه تنها ارزش ندارند که در بى ارزشى آنها همان بس که بلا،فتنه ،خونریزى و... را بدنبال دارند. ( غرر الحکم ، ج 3، ص 261 )
قرآن کریم معیارهایى را براى گفتار، بیان داشته که پارهاى از آنان را یادآور مىشویم:
1. عقلانیت و اندیشیدن
امام على(ع) مىفرماید: اندیشه کردن در گفتار، ایمن مىسازد از لغزش . و نیز مىفرماید: کسى که در کلام خود تجسّس و تفحّص و تأمّل کند، غلط او کم شود.( غرر الحکم ، ج 3، ص 261)
از مجموع آیات و روایات، این مطلب به دست مىآید که کلامى داراى ارزش و اعتبار است که خردمندانه و همراه با خردورزى و اندیشیدن باشد؛ یعنى افزون بر عاقلانه بودن گفتار، گوینده قبل از سخن گفتن در گفتار خویش اندیشه نموده و آنگاه لب به سخن باز کند، زیرا هر سخن جایى و هر نکته مکانى دارد.
2.عمل
از معیارهاى ارزشى دیگر سخن، عمل گوینده به کلام خویش است. خداوند متعال در آیاتى از گفتار بدون عمل نهى کرده و آن را نکوهش نموده و مورد خشم و غضب خود دانسته است: «اى کسانى که ایمان آوردهاید! چرا سخنى مىگویید که عمل نمىکنید؟ نزد خدا بسیار موجب خشم است که سخنى بگویید که عمل نمىکنید»(صف ، 2 و 3)
3. رعایت ادب
از دیدگاه قرآن کریم، گفتارى با ارزش است که همراه با فرهنگ و ادب باشد، سخنى گرچه فى نفسه باارزش باشد (مانند آیات شریفه قرآن) ولى اگر گوینده با عدم رعایت ادب، آن را به زبان آورد، سخنى بىارزش و بىاثر خواهد بود. از اینرو، پروردگار عالم آنگاه که موسى و هارون را مأمور به رفتن به پیش فرعون و دعوت او مىنماید، مىفرماید: «با او سخنى نرم گویید، شاید که پند پذیرد یا بترسد»( طه ، 44)
۴.حق و استوار:
پروردگار متعال در قرآن مجید مومنان را به گفتار حق و همراه بودن سخن با برهان و استحکام دعوت و فرموده است: ای کسانی که ایمان آورده اید تقوای الهی پیشه کنید و سخن حق (و استوار) گویید. (سوره احزاب آیه ۷۰)
علامه طباطبایی(ره) پس از معنای کلمه سدید می فرماید: قول سدید عبارت است از کلامی که هم مطابق با واقع باشد و هم لغو نباشد و یا اگر فایده دارد فایده اش چون سخن چینی و امثال آن غیر مشروع نباشد پس بر مومن لازم است که به راستی آنچه می گوید مطمئن باشد و نیز گفتار خود را بیازماید که لغو و یا مایه افساد نباشد. (المیزان سید محمدحسین طباطبایی ج ۱۶ ص ۳۴۷)
5.علم و آگاهی:
قرآن مجید یکی از معیارهای ارزشی را در تمامی برنامه های بشر و از جمله در گفتار علم و عمل می داند. از این رو انسان را از برپایی نماز در حال مستی باز می دارد و علت آن را آگاهانه سخن گفتن انسان ذکر می کند و می فرماید: ای کسانی که ایمان آورده اید! در حال مستی به نماز نزدیک نشوید تا بدانید چه می گویید. . . (سوره نساء آیه ۴۳)
یکی از علت های حقانیت و برتری سخنان نوح(ع) را علم و آگاهی آن حضرت به پروردگارش دانسته و می گوید: رسالت های پروردگارم را به شما ابلاغ می کنم و خیرخواه شما هستم و از خداوند چیزهایی می دانم که شما نمی دانید (سوره اعراف آیه ۶۲)
از مجموع آیات این مطلب به دست می آید که یکی از معیارهای ارزشی گفتار آگاهانه بودن آن است و سخنی که ناآگاهانه به زبان آید بسیار سست، پست، بی ارزش و ناپسند است.
کمدی برای بقا، نیاز به حفظ استانداردهایش دارد
ساختن سریال کمدی استانداردهای مورد نیازی دارد که بر اساس آن یک کار با کیفیت به مخاطب ارائه شود. امیرمهدی ژوله، نویسنده طنزدر این خصوص میگوید: «درخارج از کشور سریالهای کمدی بسیار بهتر از فیلمهای کمدی است و متنهای بسیار قوی ای دارد که معمولا بر اساس یک لوکیشن ثابت و کاراکترهای بامزه است. یعنی کمدینهای خارجی کاراکترهایی تعریف میکنند که آنقدر جذاب هستند که سریال را میسازند. اما این اتفاق اساسا در ایران نمیافتد که بخشی ازآن مربوط به نابلدبودن ما در تعریف چنین شخصیتهایی برای کارها و بخش بزرگتری به علت وجود محدودیتهای بسیار شدید است.
حجم تولید تکیه کلام ها درسریال های کمدی دهه هشتاد به اوج خودش رسید و گاهی در یک سال شاهد تولید بیش ده ها تکیه کلام بودیم که بعضی از آن ها در همان مقطع پخش سریال استفاده می شود و بعد فراموش می شدند، بعضی ها تا چند ماه بعد هم مورد استفاده قرار می گرفتند و بعضی ها اصلا وارد فرهنگ عامه مردم شدند.
تکیه کلام ها را به سادگی می پذیریم و نمی دانیم که به سادگی نمی شود آنها را از نفس خارج کرد. چراکه اینها به دلیل استعمال زیاد مثل سلول های سرطانی و ویروس های کامپیوتری در همه جای نفس رسوخ کرده اند. پس در مقام پیشگیری باید مراقب ورودی های خود باشیم و اینکه هر گزاره ای را به سادگی نپذیریم که اصلاح سرنوشت ما در گرو همین هاست.
و البته جای سخن با صاحبان رسانه، بازیگران و تولید کنندگان برنامههای تلویزیونی این است که هر کلامی را به گوش مخاطب خود نرسانند، اینکه بازیگری سرشناس از دایره فرهنگ مردم این سرزمین خارج شده و در یک برنامه زنده تلویزیونی از کلمات زشت و زننده استفاده کنند زنگ خطری است برای رسانهها که سمپراکنی هرچند در کمتر از چند ثانیه چه فاجعه مخربی بر اذهان و افکار عمومی دارد!
طاهره میرزایی
