رعایت قواعد تفسیر قطعا منجر به تفسیر به رای نمیشود/ اختلاف قرائت، اصل و اساسی ندارد
گروه حوزههای علمیه: رئیس موسسه وحی و خرد و استاد حوزه و دانشگاه با بیان اینکه اختلاف قرائت، بنیان و اساسی ندارد در زمینه تفسیر با قاعده گفت: رعایت قواعد تفسیر در تفسیر قرآن ممکن است به خطا برود ولی قطعا منجر به تفسیر به رای نمیشود.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) حجتالاسلام والمسلمین علی نصیری، رئیس موسسه وحی و خرد و مدرس حوزه و دانشگاه دیشب 25 آذرماه در نشست علمی «روششناسی تفسیر قرآن» با اشاره به روایتی از امام علی(ع) گفت: ایشان در خطبه 176 وقتی به تمجید قرآن میپردازد میفرماید که منادی روز قیامت ندا بر میدارد که هر کسی کشتی انجام دهد ضرر کرده است مگر اینکه در سرزمین قرآن کشتی کرده باشد که نه دچار اضلال و نه دچار لغو خواهد شد بنابراین دوستان حوزوی باید بیشتر به این مسئله توجه کنند و شب و روز خود را با قرآن سپری کنند.
وی با اشاره به اهمیت اسلامیسازی علوم انسانی ادامه داد: هشدار رهبری درباره علوم انسانی به علت این است که انسان غربی، انسان را میمون تکامل یافته معرفی کرده و علوم انسانی آن ها مبتنی بر الحاد است در حالی که تعریف قرآن از انسان زمین تا آسمان با آن تفاوت دارد.
مهندسی بی نظیر قرآن
نصیری با طرح این سؤال که آیا فهم قرآن نیازمند مهندسی و فرایند نیست؟ تصریح کرد: من با جست وجو و تحقیقی که در میان همه تفاسیر شیعه انجام دادم بهترین تفسیر را، مجمع البیان یافتم که سیر و سامانه بهتری دارد و شان نزول آیات را بیان فرموده است، اعراب آیات را مطرح و جنبه های بلاغی آن را نیز ذکر کرده است و معنا را بیان و در دل تفسیر نیز آورده است ولی برخی تفاسیر علیرغم تطویل، سامانه منظم و درستی ندارند و وقتی ذیل آیه وارد می شوند نظم و نسق و سازمانی ندارند با این حال خود این تفسیر در برخی مسایل مانند پذیرش اختلاف قرائات دچار اشتباه شده است.
این قرآنپژوه با اشاره به تلاش ده ساله خود درباره روش شناسی تفسیر قرآن و فراهم آوردن مجموعه ای در 850 صفحه اظهار کرد: من ده مرحله درباره فهم سوره و آیه مطرح کرده ام که ساختار درونی و بیرونی، جنبه های بلاغی، شان نزول و فضای نزول و ... از جمله آن است.
این قرآن پژوه با تاکید بر اینکه عمده تفاسیر ما دارای روشمندی نیست بیان کرد: من به این نتیجه رسیده ام که نه تنها روش، بلکه مبانی مفسران نیز شفاف نیست و غفلت عجیبی در این زمینه صورت گرفته زیرا قرآن را یک پدیده جدا می دانند به همین دلیل در مسئله تدوین قرآن عقبنشینی شده و پذیرفته اند که قرآن را صحابه تنظیم و چینش کرده اند بنابراین اگر مستشرقان سوء استفاده کنند ناشی از این مسئله و غفلت است در حالی که ما چینش قرآن توسط صحابه را از اساس قبول نداریم.
وی ضمن ابراز ارادت به آیتالله معرفت به عنوان استادش اظهار کرد: ایشان معقتد بود که قرآن را صحابه تنظیم کرده اند اگر چه ایشان در اواخر عمر در جلسات خصوصی از نظر خود برگشت البته بزرگان دیگری نیز دچار این مسئله شدند بنابراین وقتی معتقد به این مسئله شدیم نمی توانیم از قرآن دفاع کنیم زیرا اختلاف قرائت باب تغییر معنا را در قرآن ایجاد می کند.
چینش قرآن اسرارآمیز است
نصیری با بیان اینکه چینش قرآن اسرارآمیز است اظهار کرد: شروع آن با بای بسم الله است و با فلق و ناس ختم می شود آیا این مهندسی ندارد، شروع پناه بردن به خدا و خاتمه آن نیز پناه بردن است یعنی سراسر قرآن توحید است یعنی اینکه ما نیست محض هستیم؛ عجیب است هر جا قرآن سخنی را آغاز کرده با حمد است و خاتمه آن نیز با حمد که در سوره زمر و ... می توان دید؛ در بقره که طولانیترین سوره است ابتدا لا ریب فیه و بعد ایمان به خدا و .. را مطرح کرده و در انتهای این سوره نیز این مبحث تکرار می شود بنابراین چرا باید نگاه گسستی به قرآن داشته باشیم وقتی چنین انسجام و اسرار عجیبی در آن مشاهده می شود.
وی ادامه داد: اشتباه دیگری که درباره قرآن رخ داده است اختلاف قرائات است، زیرا تنها برهان قرآن برای عدم تحریف، عدم اختلاف است ولی برخی آن را به قرآن راه دادند که بستر هر نوع اختلافی است در همین مالک و ملک که دو معنای متفاوت دارد و مبنای اختلاف میان برخی فقها و مفسران شده است و آن وقت طبرسی بخشی از تفسیرش را به این مسئله اختصاص داده و همه قرائات را هم حجت می داند ولی چرا ما باید در زمین دیگران بازی کنیم.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی عنوان کرد: درباره فهم واژگان قرآن هم نباید شتابانه عمل کنیم، اگر کسی مدعی شود که پشت هر کلمه و حرف قرآن منطق است، نباید تعجب کرد زیرا هیچ کتابی نیست که با این دقت و عمیق و حکمت امیز موضوعات را بیان کرده باشد و مهندسی فوق العاده و دقیقی در ذیل ایات نهفته است ولی برخی برای یک واژه تا 18 معنا که گاهی بسیار از هم دور هستند ارایه داده است در حالی که تفسیر قرآن روش و قاعده دارد.
وی با بیان اینکه هر کلمه از قرآن کریم بار معنایی مخصوصی دارد که باید در فهم آن دقت شود، و نباید آن را ساده بگیریم همچنین رعایت نکات ادبی در فهم قرآن بسیار موثر است اظهار کرد: نمونه عجیبی که معرکه آراست آیه معروفی است در سوره نجم که فرموده است «ثم دنا فتدلی» آیا نزدیکی به خدا مراد است یا جبرائیل که دو دسته روایات در این باره داریم و برخی به جبرئیل و برخی به خدا نسبت داده اند بنابراین مفسر باید از عهده این بخش در بیاید.
اسرار بلاغی قرآن
این قرآن پژوه گفت: در بخش نکات بلاغی نیز این اسرار فراوان است، در نحن نزلنا با قدرت سخن گفته و در «انا الغفور» از ضمیر با محبت سخن می آورد و از این دست مسایل در قرآن بسیار دارد؛ آیات قرآن در درون خودش ساختار عجیبی دارد مثلا ابتدا در همه جا کلمه «یتیم» را آورده سپس مسکین را چون یتیم گرفتار فقر عاطفی است که مهمتر از فقر مالی است.
نصیری با بیان اینکه تفسیر قاعده و نظم و نسقی دارد و اولین مرحله در تفسیر قرآن پرسش است، در مورد مصحف امام علی(ع) در پاسخ به یکی از حضار در این باره گفت: درباره اصل مصحف امام علی اختلاف وجود دارد ولی ما موافق هستیم که وجود دارد ولی دلیلی برای فرق میان آن با قرآن کنونی اقامه نشده است ضمن اینکه خداوند جمع کردن و قرائت قرآن را به خود نسبت داده است. در کافی روایتی در ذیل ایه سوره بینه آورده است که امام کاظم مصحفی را به یکی از صحابه اش داد و ایشان فرمود که این کتاب را باز نکنید ولی آن فرد به این توصیه عمل نکرد و بلافاصله قاصدی آمد و قرآن را از او گرفت لذا خود این مسئله، گواه قصه ذکر شده در باب اعتبار قرآن موجود و عدم تفاوت با مصحف امام علی(ع) است زیرا درمصحف ایشان تاویلاتی بوده که امام کاظم نمی خواسته آن صحابی ببیند.
وی ادامه داد: همچنین مسئولیت پیامبر ایجاب می کرد که اسرار قرآن را به یک نفر یعنی حضرت علی بیاموزد و این کار را کرده اما متاسفانه در کتب ما نفوذ یافته که پیامبر وفات کرد در حالی که تعداد محدودی از آیات را تفسیر کرد.
جمعآوری قرآن در دوره رسالت
وی تاکید کرد: قرآن در دوره رسالت جمع شد و امام علی تاویلات و تفسیرها را نوشت و آن را سند کرد و نفاق برخی را در آن فاش کرد ولی نپذیرفتند بنابراین مصحف امام علی ساختار دیگری ندارد بلکه آن تاویلات و تفسیر بوده است و منافاتی با قرآن کنونی ندارد و ائمه همه به آن پایبند بوده اند.
نصیری در پاسخ به سؤال ایکنا درباره اختلاف قرائات نیز تصریح کرد: در کتب علوم قرآنی رسم شده که قرائت حفص از عاصم قرائت معتبر است و ... در حالی که اصلا از اساس باطل می دانم زیرا قرآن شانش بالاتر از این است که برای آن سند درست کنید آیا قرآن سند لازم دارد که بگوئیم فلان قرائت معتبر است؟ قرآن به محض نزول در ذهن و زبان مردم عرب زبان آن دوره جای می گرفت چون مبنای قرآن بر نوشتار نبود و باید اقراء می شد و شاگردان تراز اول پیامبر بلافاصله در می یافتند.
وی بیان کرد: خدا قرآن را روی کتابت استوار نکرد وگرنه مشکل پیدا می شد ولی عده ای مدعی سواد می گفتند ما قرآن بلدیم و آسیب از ناحیه همین روات بود کع اختلاف رد قرائت ایجاد کردند البته امروز هم تقریبا خبری از این قرائات نیست یعنی از ریشه چیزی نبوده است ولی ما چرا باید این قرائات را بزرگ کینم بنابراین اصلا قرائات مسئله ای نبوده ولی ما آن را بزرگ کردیم.
کارآیی همایشها و کنگرهها ارزیابی میشوند
در ابتدای این نشست، آیت پیمان، مسئول موسسه دین پژوهان در سخنانی گفت: در این موسسه معرفی اتفاقات حوزه دین پژوهی و به خصوص نظریات دین پژوهان پیرامون یک مبحث علمی جدید منعکس می شود همچنین نشست های علمی ضبط و تدوین می شود و در اختیار مخاطبان قرار می گیرد.
وی ادامه داد: یکی از پروژه هایی که در صدد انجام آن هستیم نقد و بررسی کتب دینی است که در گذشته دور یک بار با هدف رفع ضعف و خلا کتب دینی صورت گرفته ولی در سال های اخیر کمتر به آن پرداخته شده است و مجدا تصمیم داریم که بعد از یک دهه، کتب دینی مورد نقد و بررسی جدی قرار گیرد که آیا سطح علمی ارتقاء یافته و اشکالات گذشته برطرف و یا کاهش یافته است.
پیمان اظهار کرد: نقد و بررسی و ارزیابی همایشات، کنگره و نشست های دینی با همکاری جامعه المصطفی یکی دیگر از طرح هایی است که انجام خواهد شد البته با یک بررسی اجمالی صورت گرفته مشخص شد که در 5 سال اخیر بیش از 150 مورد کنگره و ... برگزار شده است که برخی ادواری و یا برخی سالانه و ... است؛ این کنگره ها که تعدد زیاد و هزینه بالا دارد باید ببینیم بازدهمی و خروجی موثر دارند و در رشد و تحول علم کارآیی دارند یا نه؟.
