شامگاه اول دیماه در مشهد برگزار شد؛
تحلیل پدیدارشناسی پیادهروی اربعین/ مفهوم مشترک «زوار الحسین»؛ نقطه اتصال همه جریانها
گروه اجتماعی: نشست تحلیل پدیدارشناسی پیاده روی اربعین و شهادت حضرت رضا(ع) به همت انجمن جامعه شناسی ایران(دفتر خراسان) از منظر جامعهشناسی اول دیماه در دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد تشکیل شد.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، نشست تحلیل جامعهشناختی پدیده پیاده روی اربعین وشهادت حضرت رضا(ع) به همت انجمن جامعه شناسی ایران(دفتر خراسان) روز سه شنبه، اول دیماه از ساعت 16 تا 18 در محل تالار شهید رجایی دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد برگزار شد.
بیان دیدگاههای اساتید و دانشجویان دکتری و کارشناسی ارشد رشته علوم اجتماعی، نمایش عکسهای پیادهروی اربعین و ذکر تجارب و خاطرات آنان از منظر جامعهشناختی از جمله موضوعات مطروحه در این نشست بودند.
در این نشست علمی پنج نفر از دانشجویان دکترای و کارشناسی ارشد رشته علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد در چارچوب مباحث نشست به بحث و تبادل نظر پرداختند؛ مجید دانایی، دانشجوی دکترای علوم اجتماعی با اشاره به دو سفر خود به عراق، ابراز کرد: پدیده پیادهروی اربعین از دیدگاه همبستگی و پیوندهای عمیق اجتماعی قابل بررسی است، از جمله آنها میتوان به بستن چفیه و توزیع چفیه لبیک یا خامنهای از سوی موکبها در میان زائران اشاره کرد؛ همچنین به خاطر حضور ایرانیان، نسبت به سال گذشته جمعآوری زباله و پذیرایی از میهمانان بهتر شده بود.
دانایی ادامه داد: لباسهای خادمان عراقی برای ما حالتی فانتزی و نشانهشناسانه را مجسم میکرد اما برای آنان نشانه آمادگی برای رزم و خدمت بود، همه تیپ زائر از ملیتهای مختلف با آداب و سنن خودشان در میان خیل جمعیت به عزاداری مشغول بودند.
تعلق خاطر به ائمه معصومین(ع) سن و قشر نمیشناسد
وی با اشاره به برخی از رفتارهای به هنجار و نابه هنجار عراقیها و ایرانیان در سفر اربعین، عنوان کرد: هرگز دستدرازی به اموال فروشندگان در مسیر اتفاق نمیافتاد زیرا عزاداری در متن زندگی آنها جای دارد و تعلق خاطر به ائمه معصومین(ع) اختصاص به گروه، صنف و یا سن و سال خاصی نداشت.
دانشجوی دکترای علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد با بیان اینکه تعاملات همراه با محبت در میان همه افراد حاضر در مراسم بسیار محسوس بود، اظهار کرد: سه مفهوم بازر در این سفر معنوی کاملاً برجسته بود، اولین آنها، تقدس مفهوم مشترک «زوار الحسین» بود که همه جریانها را به هم متصل و مربوط میکرد.
وی بیان کرد: مفهوم بعدی صفبندی هاست زیرا بین این جماعت گروه پرقدرت، تشیع بودند و در مقابل ایشان گروه سنی تکفیری قرار داشت و سایر ادیان و مذاهب نیز در ردههای بعدی قابل رؤیت بودند؛ مفهوم سوم نیز امر خوشایند یا رهاکننده نام میگیرد که شامل افرادی میشود که به دنبال مفرّی میگردند تا خود و احساساتشان را رها و تخلیه کنند.
در بخش بعدی این نشست، محمد غنیزاده، دانشجوی کارشناسی ارشد علوم اجتماعی این دانشگاه با ذکر این نکته که امسال سومین سال سفرش در اربعین به کشور عراق بوده است، اظهار کرد: مفهوم همزیستی که از همبستگی نشأت میگیرد، در این مراسم حائز اهمیت است و این موضوع طی دو سال اخیر بعد دفاع ایران از کشور عراق در مقابل تجاوز گروهک تکفیری داعش اتفاق افتاده است.
وی عنوان کرد: تمیزی خیابانها، استفاده از لیوانهای یکبار مصرف، طبخ برنج به سبک ایرانی(پختهتر) از جمله تغییر رفتارهای مردم عراق در این سالهاست و در مقابل ایرانیها نیز تغییراتی نشان دادهاند مثل اینکه در ابتدا درمورد نحوه مصرف آب دقت بیشتری داشتند ولی پس چند روز مسافرت از وسایل مشترک نیز استفاده میکردند.
موج احساس برادری در میان زائران
غنیزاده نصب عکس رهبر معظم انقلاب و شهدای دو کشور در کنار هم ب رروی کاروانهای نظامی، یاد کردن با احترام از شخصیتهای برجسته کشوری و لشکری ایران و موج زدن احساس برادری میان زائران را برخی از رفتارهای مشهود در مسیر پیاده روی اربعین حسینی امسال دانست.
وی اضافه کرد: در مقابل بروز رفتارهای نامناسب و کجرویهایی نیز از سوی زائران و خادمان حاضر در این حرکت قابل رؤیت بود مانند اینکه مردم عراق معتقد بودند، زائران تنها تا ظهر اربعین میهمان هستند و بعد سربارند که امسال کمرنگتر شده بود، در میان ایرانیان نیز کشیدن قلیان و نمود رفتارهای تکروی و فردگرایی برخی از زائران بسیار محسوس بود.
در ادامه این برنامه علمی ـ مذهبی، مهدی کوهکنزاده، دانشجوی ارشد علوم اجتماعی به جلوههای اجتماعی پدیده اربعین از نگاه خود پرداخت و گفت: نحوه پذیرایی از خیل زائران توسط مردم شهر کوچک کربلا، تهدید مداوم حمله و بمبگذاری داعش، نشان دادن قدرت شیعه در برابر داعش و نیز حضور اقشار گوناگون با مذاهب و عقاید متنوع برخی از مظاهر این مراسم بودند.
کج تابیهای اجتماعی پیادهروی اربعین
وی افزود: حضور پررنگ موکبهای عزاداری سازمانیافته نسبت به سالهای پیش، حرکت گروههای دوستانه دختر و پسر در مسیر راهپیمایی اربعین، جمعآوری زبالههای راه توسط شهرداریهای تهران و مشهد، خدماترسانی به هر شکل ممکن از واکس زدن تا شستشوی لباس زائران و مشت و مال دادن تن و بدن آنان و نیز تنوع غذایی دیگر جلوههای ناظر بر این مراسم به شمار میروند.
کوهکنزاده ادامه داد: از جمله کجرویهای رفتارهای ایرانیان حاضر در مسیر قلیان کشیدن خانوادهها در جریان مسیر راه، کمحجابی بانوان ایرانی با وجود تذکر و اعتراض اعراب، دعوا کردن برخی از مسافران، جا زدن اعراب خوزستانی به جای عرب عراقی برای سوء استفاده از دیگر ایرانیان و در مقابل تعلق خاطر، احترام و قدرشناسی اعراب عراقی از سپاه ایران به دلیلی مقابله با داعش کاملاً مشهود بود.
در جریان نشست تحلیل جامعهشناسانه پدیده پیادهروی اربعین، مرتضی زرینچرخ، دیگر دانشجوی دوره کارشناسی ارشد علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد به بیان دیدگاههایش در رابطه با این تجمع بزرگ معنوی پرداخت و گفت: تعدد احزاب مختلف در عراق به سرکردگی علمای مختلف، فقدان هرگونه علائم راهنمایی و رانندگی و در مقابل دارا بودن ماشینهای مدل بالا، برخورداری هر گروه و دستهای از نیروهای نظامی و امنیتی خاص خودشان دیده میشد.
وی بیان کرد: تصاویر خانوادههای محمدباقر صدر و نیز حکیم بیش از سایر گروهها مشهود بود، عنوان موکبها به نام ائمه طاهرین(ع) مزین بود، پلاکاردهای بهداشتی و چادرهای سازمان ملل نیز در مسیر قابل رؤیت بود، همچنین خدماترسانی شهرداری ایران در جابهجایی مسافران و گردآوری و معدومسازی زبالهها و نیز میهمان نوازی کودکان از زائران خاصه ایرانی کاملاً مشهود بود.
تقدس مفهوم «زوار الحسین»
زرینچرخ تشریح کرد: شرکتهای تبلیغاتی ایرانی در مسیر دیده میشدند، دستفروشیها با توجه به نیاز زائران اتفاق میافتد، اسامی و چهره شهدای نصب شده در مسیر با عنوان عمومی شهدای کشور عراق جالب توجه بود، انجام عبادات و تعقیبات فرایض دینی با وجود مشغولیت به خدمت به زائران حسینی، پذیرایی صمیمانه و عمیق از آنان با وجود فقر مالی و نیز تقدس مفهوم «زوار الحسین» به عنوان مفهومی معنیدار برای اعراب عراقی نمونهای از پدیدههای اجتماعی موجود در این سفر به شمار میروند.
در خاتمه این برنامه نیز سمیه ورشویی، دانشجوی دوره دکتری علوم اجتماعی با بیان نتایج تحقیق میدانی خود از تجربه سفر چند تن از زائران پیاده مراسم شهادت امام رضا(ع) از منزل آباد تا حرم رضوی، ابراز کرد: برخلاف دیدگاههای بیان شده در سفر اربعین سایر حاضران در نشست، من و دیگر همکار پژوهشیام در مصاحبههای خودمان به چرایی این سفر معنوی، چگونگی آن و چگونگی تجربه یادگیری از سفر پرداختیم.
روستائیان؛ قشر قالب پیاده روی شهادت امام رضا(ع)
وی با بیان این مطلب که غالباً زائران پیاده شهادت امام رضا(ع)را روستائیان تشکیل میدهند، اضافه کرد: در ابتدا همه دلیل سفرشان را عشق به امام و شفاعت حضرت رضا(ع) اعلام میکردند ولی دلیل حقیقی سفرشان را اکثراً دلائل مادی و بعد اهداف معنوی عنوان میکردند، ذکر تفاوتها و ضعفهای میهماننوازی مشهدیها در مقابل عراقیها از دیگر موارد مذکور بود.
ورشویی با اعلام دستهبندی چهارگانه، زمان زیسته، درد زیسته، فضا زیسته و روابط انسانی زیسته در بخشی از این کار علمی، تصریح کرد: کمبود سرویسهای بهداشتی در مسیر راه زائران مشهد، فقدان نیروهای هلال احمر و امداد و نجات، مسیر پیاده روی نامناسب، نبود مسیر مشخص پیادهروی، بیحرمتی مردم مشهد به زائران و نیز فقدان مکانهای اسکان از جمله نتایج دریافتی این کار تحقیقاتی محسوب میشوند.
بیان دیدگاههای اساتید و دانشجویان دکتری و کارشناسی ارشد رشته علوم اجتماعی، نمایش عکسهای پیادهروی اربعین و ذکر تجارب و خاطرات آنان از منظر جامعهشناختی از جمله موضوعات مطروحه در این نشست بودند.
در این نشست علمی پنج نفر از دانشجویان دکترای و کارشناسی ارشد رشته علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد در چارچوب مباحث نشست به بحث و تبادل نظر پرداختند؛ مجید دانایی، دانشجوی دکترای علوم اجتماعی با اشاره به دو سفر خود به عراق، ابراز کرد: پدیده پیادهروی اربعین از دیدگاه همبستگی و پیوندهای عمیق اجتماعی قابل بررسی است، از جمله آنها میتوان به بستن چفیه و توزیع چفیه لبیک یا خامنهای از سوی موکبها در میان زائران اشاره کرد؛ همچنین به خاطر حضور ایرانیان، نسبت به سال گذشته جمعآوری زباله و پذیرایی از میهمانان بهتر شده بود.
دانایی ادامه داد: لباسهای خادمان عراقی برای ما حالتی فانتزی و نشانهشناسانه را مجسم میکرد اما برای آنان نشانه آمادگی برای رزم و خدمت بود، همه تیپ زائر از ملیتهای مختلف با آداب و سنن خودشان در میان خیل جمعیت به عزاداری مشغول بودند.
تعلق خاطر به ائمه معصومین(ع) سن و قشر نمیشناسد
وی با اشاره به برخی از رفتارهای به هنجار و نابه هنجار عراقیها و ایرانیان در سفر اربعین، عنوان کرد: هرگز دستدرازی به اموال فروشندگان در مسیر اتفاق نمیافتاد زیرا عزاداری در متن زندگی آنها جای دارد و تعلق خاطر به ائمه معصومین(ع) اختصاص به گروه، صنف و یا سن و سال خاصی نداشت.
دانشجوی دکترای علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد با بیان اینکه تعاملات همراه با محبت در میان همه افراد حاضر در مراسم بسیار محسوس بود، اظهار کرد: سه مفهوم بازر در این سفر معنوی کاملاً برجسته بود، اولین آنها، تقدس مفهوم مشترک «زوار الحسین» بود که همه جریانها را به هم متصل و مربوط میکرد.
وی بیان کرد: مفهوم بعدی صفبندی هاست زیرا بین این جماعت گروه پرقدرت، تشیع بودند و در مقابل ایشان گروه سنی تکفیری قرار داشت و سایر ادیان و مذاهب نیز در ردههای بعدی قابل رؤیت بودند؛ مفهوم سوم نیز امر خوشایند یا رهاکننده نام میگیرد که شامل افرادی میشود که به دنبال مفرّی میگردند تا خود و احساساتشان را رها و تخلیه کنند.
در بخش بعدی این نشست، محمد غنیزاده، دانشجوی کارشناسی ارشد علوم اجتماعی این دانشگاه با ذکر این نکته که امسال سومین سال سفرش در اربعین به کشور عراق بوده است، اظهار کرد: مفهوم همزیستی که از همبستگی نشأت میگیرد، در این مراسم حائز اهمیت است و این موضوع طی دو سال اخیر بعد دفاع ایران از کشور عراق در مقابل تجاوز گروهک تکفیری داعش اتفاق افتاده است.
وی عنوان کرد: تمیزی خیابانها، استفاده از لیوانهای یکبار مصرف، طبخ برنج به سبک ایرانی(پختهتر) از جمله تغییر رفتارهای مردم عراق در این سالهاست و در مقابل ایرانیها نیز تغییراتی نشان دادهاند مثل اینکه در ابتدا درمورد نحوه مصرف آب دقت بیشتری داشتند ولی پس چند روز مسافرت از وسایل مشترک نیز استفاده میکردند.
موج احساس برادری در میان زائران
غنیزاده نصب عکس رهبر معظم انقلاب و شهدای دو کشور در کنار هم ب رروی کاروانهای نظامی، یاد کردن با احترام از شخصیتهای برجسته کشوری و لشکری ایران و موج زدن احساس برادری میان زائران را برخی از رفتارهای مشهود در مسیر پیاده روی اربعین حسینی امسال دانست.
وی اضافه کرد: در مقابل بروز رفتارهای نامناسب و کجرویهایی نیز از سوی زائران و خادمان حاضر در این حرکت قابل رؤیت بود مانند اینکه مردم عراق معتقد بودند، زائران تنها تا ظهر اربعین میهمان هستند و بعد سربارند که امسال کمرنگتر شده بود، در میان ایرانیان نیز کشیدن قلیان و نمود رفتارهای تکروی و فردگرایی برخی از زائران بسیار محسوس بود.
در ادامه این برنامه علمی ـ مذهبی، مهدی کوهکنزاده، دانشجوی ارشد علوم اجتماعی به جلوههای اجتماعی پدیده اربعین از نگاه خود پرداخت و گفت: نحوه پذیرایی از خیل زائران توسط مردم شهر کوچک کربلا، تهدید مداوم حمله و بمبگذاری داعش، نشان دادن قدرت شیعه در برابر داعش و نیز حضور اقشار گوناگون با مذاهب و عقاید متنوع برخی از مظاهر این مراسم بودند.
کج تابیهای اجتماعی پیادهروی اربعین
وی افزود: حضور پررنگ موکبهای عزاداری سازمانیافته نسبت به سالهای پیش، حرکت گروههای دوستانه دختر و پسر در مسیر راهپیمایی اربعین، جمعآوری زبالههای راه توسط شهرداریهای تهران و مشهد، خدماترسانی به هر شکل ممکن از واکس زدن تا شستشوی لباس زائران و مشت و مال دادن تن و بدن آنان و نیز تنوع غذایی دیگر جلوههای ناظر بر این مراسم به شمار میروند.
کوهکنزاده ادامه داد: از جمله کجرویهای رفتارهای ایرانیان حاضر در مسیر قلیان کشیدن خانوادهها در جریان مسیر راه، کمحجابی بانوان ایرانی با وجود تذکر و اعتراض اعراب، دعوا کردن برخی از مسافران، جا زدن اعراب خوزستانی به جای عرب عراقی برای سوء استفاده از دیگر ایرانیان و در مقابل تعلق خاطر، احترام و قدرشناسی اعراب عراقی از سپاه ایران به دلیلی مقابله با داعش کاملاً مشهود بود.
در جریان نشست تحلیل جامعهشناسانه پدیده پیادهروی اربعین، مرتضی زرینچرخ، دیگر دانشجوی دوره کارشناسی ارشد علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد به بیان دیدگاههایش در رابطه با این تجمع بزرگ معنوی پرداخت و گفت: تعدد احزاب مختلف در عراق به سرکردگی علمای مختلف، فقدان هرگونه علائم راهنمایی و رانندگی و در مقابل دارا بودن ماشینهای مدل بالا، برخورداری هر گروه و دستهای از نیروهای نظامی و امنیتی خاص خودشان دیده میشد.
وی بیان کرد: تصاویر خانوادههای محمدباقر صدر و نیز حکیم بیش از سایر گروهها مشهود بود، عنوان موکبها به نام ائمه طاهرین(ع) مزین بود، پلاکاردهای بهداشتی و چادرهای سازمان ملل نیز در مسیر قابل رؤیت بود، همچنین خدماترسانی شهرداری ایران در جابهجایی مسافران و گردآوری و معدومسازی زبالهها و نیز میهمان نوازی کودکان از زائران خاصه ایرانی کاملاً مشهود بود.
تقدس مفهوم «زوار الحسین»
زرینچرخ تشریح کرد: شرکتهای تبلیغاتی ایرانی در مسیر دیده میشدند، دستفروشیها با توجه به نیاز زائران اتفاق میافتد، اسامی و چهره شهدای نصب شده در مسیر با عنوان عمومی شهدای کشور عراق جالب توجه بود، انجام عبادات و تعقیبات فرایض دینی با وجود مشغولیت به خدمت به زائران حسینی، پذیرایی صمیمانه و عمیق از آنان با وجود فقر مالی و نیز تقدس مفهوم «زوار الحسین» به عنوان مفهومی معنیدار برای اعراب عراقی نمونهای از پدیدههای اجتماعی موجود در این سفر به شمار میروند.
در خاتمه این برنامه نیز سمیه ورشویی، دانشجوی دوره دکتری علوم اجتماعی با بیان نتایج تحقیق میدانی خود از تجربه سفر چند تن از زائران پیاده مراسم شهادت امام رضا(ع) از منزل آباد تا حرم رضوی، ابراز کرد: برخلاف دیدگاههای بیان شده در سفر اربعین سایر حاضران در نشست، من و دیگر همکار پژوهشیام در مصاحبههای خودمان به چرایی این سفر معنوی، چگونگی آن و چگونگی تجربه یادگیری از سفر پرداختیم.
روستائیان؛ قشر قالب پیاده روی شهادت امام رضا(ع)
وی با بیان این مطلب که غالباً زائران پیاده شهادت امام رضا(ع)را روستائیان تشکیل میدهند، اضافه کرد: در ابتدا همه دلیل سفرشان را عشق به امام و شفاعت حضرت رضا(ع) اعلام میکردند ولی دلیل حقیقی سفرشان را اکثراً دلائل مادی و بعد اهداف معنوی عنوان میکردند، ذکر تفاوتها و ضعفهای میهماننوازی مشهدیها در مقابل عراقیها از دیگر موارد مذکور بود.
ورشویی با اعلام دستهبندی چهارگانه، زمان زیسته، درد زیسته، فضا زیسته و روابط انسانی زیسته در بخشی از این کار علمی، تصریح کرد: کمبود سرویسهای بهداشتی در مسیر راه زائران مشهد، فقدان نیروهای هلال احمر و امداد و نجات، مسیر پیاده روی نامناسب، نبود مسیر مشخص پیادهروی، بیحرمتی مردم مشهد به زائران و نیز فقدان مکانهای اسکان از جمله نتایج دریافتی این کار تحقیقاتی محسوب میشوند.
