قاعده محبت در کلاس‌داری؛ اصل حاکم بر تدریس رهبر شهید

به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، مریم ورزکار، دکتری فقه خانواده و استاد دانشگاه امام صادق(ع) در نشست تخصصی با عنوان «قاعده محبت در درس امام شهید» که امروز، 29 مردادماه به همت مرکز فعالیت‌های قرآنی جهاددانشگاهی خراسان رضوی برگزار شد، با تسلیت شهادت امام حسن عسکری(ع)، به بررسی برخی از اصول حاکم بر شیوه تدریس مقام معظم رهبری در درس خارج فقه پرداخت و اظهار کرد: هدف از این بررسی الگوبرداری برای استادانی است که در حوزه‌های علمی و آموزشی فعالیت می‌کنند.

 

وی در ابتدای سخنان خود با اشاره به نظم و استدلال موجود در مباحث مطرح‌شده در درس خارج فقه مقام معظم رهبری بیان کرد: مباحثی که ایشان مطرح می‌کردند، بسیار منظم و مستدل بود و جزوه‌هایی که حاضران در کلاس تهیه می‌کردند، بدون نیاز به تغییر، قابلیت انتشار داشت و این مسئله نشان‌دهنده آن بود که ایشان با مطالعه کامل در درس حاضر می‌شدند.

 

ورزکار با اشاره به مشغله‌ها و مسئولیت‌های سنگین رهبر شهید گفت: با وجود این مسئولیت‌ها ایشان سه جلسه در هفته را به درس خارج فقه اختصاص می‌دادند و با مطالعه کامل در کلاس حضور پیدا می‌کردند، در حالی‌که بسیاری از بزرگان به دلیل کمبود وقت ممکن است تنها یک یا دو جلسه در هفته برگزار کنند.

 

این مدرس دانشگاه، دومین ویژگی مورد توجه خود در کلاس مقام معظم رهبری را توجه ویژه ایشان به مباحث اخلاقی و تعاملات اجتماعی دانست و گفت: روایت‌های اخلاقی که در ماه مبارک رمضان از ایشان پخش می‌شود، همان روایت‌هایی است که پیش از درس خارج فقه مطرح می‌کردند. بر اساس ارزیابی‌ای که در آن زمان داشته و همچنین با توجه به اینکه همین روایت‌ها را برای دانشجویان خود نیز قرائت می‌کرده است، می‌توان گفت ۹۹ درصد این روایت‌ها درباره اخلاقیات و تعاملات اجتماعی بوده‌اند.

 

ورزکار با تقسیم‌بندی حوزه روایات به مباحثی همچون احکام، فقه، اعتقادات و اخلاقیات تأکید کرد: توجه به اخلاق و تعاملات اجتماعی از دغدغه‌های مهم مقام معظم رهبری بوده است و این رویکرد با هدف تربیت دینی و اخلاقی طلاب دنبال می‌شد و خود درس نیز صرفاً انتقال مطالب علمی نبود، بلکه به نوعی وسیله‌ای برای تربیت طلبه محسوب می‌شد، علاوه بر روایت‌های اخلاقی، سیره عملی رهبر شهید  در مباحثات و درس خارج فقه نیز همین نگاه تربیتی را به طلاب منتقل می‌کرد.

 

استاد دانشگاه امام صادق(ع) یکی دیگر از ویژگی‌های این شیوه تدریس را ایجاد تعادل میان احترام به بزرگان علمی و افزایش قدرت نقادی طلبه دانست و گفت: رعایت همزمان این دو مسئله بسیار دشوار است، اما در کلاس رهبر شهید این مرز به شکل مطلوبی رعایت می‌شد. ایشان در عین احترام به بزرگان علمی، حتی از حضرت امام با تعبیر «سید» یاد می‌کردند، اما اگر نقدی به ذهنشان می‌رسید، آن را مطرح و در عین حال ادب و خشیت علمی را نیز حفظ می‌کردند که این شیوه می‌تواند برای دانشگاه‌ها و حوزه‌های علمیه الگو باشد، چراکه استنباط علمی در این روش، همزمان با نقادی، ادب و خشیت همراه است. این مسئله از کارهای دشوار در عرصه آموزش است و در این شیوه، فقه با تهذیب نفس پیوند می‌خورد و علم و اخلاق به صورت همزمان مورد توجه قرار می‌گیرند.

 

 

 

این مدرس دانشگاه مسئله‌محوری اجتماعی را از دیگر اصول حاکم بر تدریس مقام معظم رهبری عنوان کرد و گفت: انتخاب ابواب فقهی در درس خارج نیز نشان‌دهنده همین رویکرد بود. درس خارج فقه مقام معظم رهبری با باب جهاد آغاز و مباحثی همچون غنا و موسیقی، قصاص، غیبت و دیگر موضوعات روز و مورد ابتلای جامعه مطرح می‌شد. این مسائل به‌عنوان مسائل خاص و مبتلا به روزگار مورد بحث قرار می‌گرفتند و فقه، ناظر به زندگی مردم تلقی می‌شد که از این منظر، مسائل کلان و مورد ابتلای جامعه در اولویت قرار داشتند. در روند این درس، حرکت از فقه فردی به سمت فقه اجتماعی و حکمرانی نیز قابل مشاهده بود و پس از درس‌های خارج فقه مقام معظم رهبری، فقه نظام و فقه منطبق با حکمرانی دینی در سطح جامعه بیشتر مطرح شد.

 

ورزکار در ادامه، «موضوع‌شناسی» را از دیگر ویژگی‌های این شیوه تدریس دانست و گفت: گاهی ممکن است یک درس فقهی صرفاً مبتنی بر حکم فقهی باشد و موضوع به‌صورت جدی مورد بررسی قرار نگیرد، اما روش مقام معظم رهبری بر موضوع‌شناسی دقیق استوار بود. برای ایشان تطبیق دقیق حکم بر موضوع اهمیت زیادی داشت و به همین دلیل، علاوه بر بیان حکم، خود موضوع نیز مورد بررسی قرار می‌گرفت. مقام معظم رهبری در عین توجه به مقتضیات زمان و مکان از فتواهای شتاب‌زده پرهیز می‌کردند و تلاش داشتند فهم عمیقی از واقعیت بیرونی به مخاطب منتقل کنند.

 

 

استاد دانشگاه امام صادق(ع) این ویژگی را نوعی جمع میان «احتیاط و جرئت در فقه» دانست و گفت: برخی عالمان بیشتر به احتیاط و برخی دیگر به توجه به مقتضیات زمان توجه دارند، اما جمع کردن این دو ویژگی در کنار یکدیگر از اصول شاخص کلاس ایشان بود. نگاه تحلیلی به تاریخ و واقعیت نیز از ویژگی‌های مهم درس خارج فقه رهبر شهید بود. در بحث «بیوت مغنیه»، یعنی خانه‌هایی که زنان اهل غنا در آن حضور داشتند، برخی مفتی‌ها از این روایات برای استدلال درباره حرمت غنا استفاده می‌کنند، اما  رهبر شهید  به واقعیت تاریخی زمان صدور روایت توجه داشتند.

 

وی افزود: ایشان توضیح می‌دادند که «بیوت مغنیه» صرفاً محل آوازخوانی نبوده و فعالیت‌های دیگری نیز در آن مکان‌ها انجام می‌شده است؛ از جمله اعمال منافی عفت و رقص، بنابراین پرهیز جدی اهل‌بیت(ع) از این مکان‌ها را نمی‌توان بدون توجه به شرایط و واقعیت تاریخی آن زمان صرفاً به مسئله غنا محدود کرد که این روش نشانه توجه به زمان صدور روایت و تحلیل واقعیت تاریخی است و این نوع نگاه باعث می‌شد فتواها با تحلیل شرایط زمان همراه باشد و در عین حال ذهن طلبه نیز تحلیلگر تربیت شود.

 

وی فضای درس مقام معظم رهبری را در عین جدی بودن، زنده و پویا توصیف کرد و گفت: در کلاس گاهی با برخی افراد مزاح می‌کردند، اما هنگام بررسی مسائل درسی، جدیت کامل داشتند. ایشان پرسش‌ها را کاملاً جدی تلقی می‌کردند و به آنها پاسخ می‌دادند و همین جدیت علمی همراه با پویایی کلاس، موجب ایجاد انگیزه در مخاطبان می‌شد.

 

استاد دانشگاه امام صادق(ع) همچنین بر صلابت در بحث در کنار ایجاد فضای آزاد برای اشکال‌گیری تأکید کرد و گفت: ایشان از مطرح شدن اشکال استقبال می‌کردند و به نظر می‌رسید هرچه اشکال بیشتری در کلاس مطرح می‌شد، برای ایشان مطلوب‌تر بود و با اشاره به حضور طلاب زن و مرد در کلاس اشکالات مطرح‌شده از سوی هر دو گروه مورد توجه قرار می‌گرفت.

 

وی از دیگر ویژگی‌های تدریس رهبر شهید را ارتباط با نهادهای جامعه و نظام اسلامی دانست و گفت: در این رویکرد، فقه به عنوان فقه تمدن‌ساز مطرح می‌شد و از طلاب نیز خواسته می‌شد در این زمینه‌ها فعال باشند.

 

ورزکار در ادامه سخنان خود، توجه ویژه مقام معظم رهبری به خواهران طلبه را مرکز ثقل بحث خود عنوان کرد و گفت: در کلاس‌های متعدد درس خارج فقه حضور داشته و در طول حدود ۱۴ سال حضور خود در کلاس ایشان به‌صورت مستقیم شاهد توجه ویژه ایشان به ظرفیت علمی بانوان بوده‌ام، توجهی که صرفاً جنبه نمایشی یا نمادین نداشت، بلکه واقعاً بر ارتقای ظرفیت علمی زنان متمرکز بود. آقایان معمولاً راحت‌تر سؤال می‌کردند و خانم‌ها به دلیل حیا و ملاحظات خود، گاهی با حیا و احتیاط بیشتری سؤال‌هایشان را مطرح می‌کردند، اما رهبر شهید کاملاً از پرسش‌های آنان استقبال می‌کردند. گاهی هنگامی که یکی از آقایان در حال طرح سؤال بود و متوجه می‌شدند یکی از خانم‌ها نیز قصد طرح سؤال را دارد، از آقایان می‌خواستند اجازه دهند ابتدا سؤال آن طلبه خانم مطرح شود.

 

وی همچنین به تشویق‌های مکرر مقام معظم رهبری نسبت به پرسش‌های علمی زنان اشاره کرد و افزود: خود شاهد بوده است که ایشان در برابر یک اشکال مهم از سوی یکی از خانم‌ها حتی سه بار پشت سر هم از تعبیر «آفرین» استفاده کرده‌اند. برای من این پرسش ایجاد شده بود که چرا با وجود مطرح شدن اشکالات مهم از سوی طلاب مرد، چنین میزان تشویقی نسبت به پرسش یک طلبه زن صورت می‌گیرد و برداشتم این بود که این رفتار با دغدغه احیای هویت زنان و ایجاد اعتمادبه‌ نفس علمی در آنان ارتباط داشته است. هدف این نبود که ظرفیت علمی زنان صرفاً به نمایش گذاشته شود، بلکه قرار بود این ظرفیت به‌صورت واقعی مورد توجه قرار گیرد و به رسمیت شناخته شود.

 

ورزکار گفت: مجموعه این رفتارها از توجه ویژه به پرسش‌های بانوان و تشویق آنان گرفته تا احوالپرسی‌های فردی، صبر در پاسخگویی و رعایت کرامت طلاب، نشان می‌دهد که در شیوه کلاس‌داری رهبر شهید توجه به انسان و کرامت او جایگاه ویژه‌ای داشته است. ما بیشتر از اینکه اسیر فقه ایشان بشویم، اسیر محبت ایشان و آن حفظ کرامت انسانی زن و توجه ویژه‌ای که داشتند، شدیم.

 

این مدرس دانشگاه این ویژگی را از جنبه‌های منحصربه‌فرد شیوه تدریس و کلاس‌داری رهبر شهید دانست و اظهار کرد: این موارد باید برای استادان و مراکز علمی و آموزشی به‌عنوان الگویی در پیوند علم، اخلاق، تربیت، نقادی، کرامت انسانی و توجه به مسائل اجتماعی مورد استفاده قرار گیرد.

 

وی گفت: امیدواریم خداوند ما را قدردان و شاکر سال‌هایی قرار دهد که در خدمت مقام معظم رهبری بوده‌ایم و در آینده بتوانیم شاگردی فرزند خلف ایشان را در کارنامه زندگی خود داشته باشیم.

 

ورزکار در بخش دیگری از سخنان خود به صبر مقام معظم رهبری در مواجهه با پرسش‌های طلاب اشاره کرد و گفت: گاهی حتی برخی پرسش‌ها چندان درسی نبودند، اما ایشان با سکوت به سخن فرد گوش می‌دادند و سپس با ملایمت پاسخ می‌دادند. صبر ایشان در پاسخ دادن به سؤالات و نحوه برخوردشان با طلاب، چه مرد و چه زن، قابل توجه بود. رهبر شهید در کلاس، مخاطب علمی می‌ساختند و این کار را فارغ از جنسیت انجام می‌دادند.

 

 

ورزکار در ادامه با اشاره به مباحث مربوط به مقتضیات زمان و مکان گفت: در بسیاری از موارد، بحث به مسائل مربوط به زنان می‌رسید و من شاهد بودم که رهبر شهید در این حوزه، نوآوری در نگاه و توجه به مقتضیات زمان و مکان را بیشتر مدنظر قرار می‌دادند و شاید یکی از دلایل این توجه، ظلم‌هایی باشد که در طول تاریخ نسبت به زنان صورت گرفته است، با این وجود درباره دلیل این رویکرد نمی‌تواند با قطعیت سخن گفت.

 

وی یکی از نمونه‌های مورد مشاهده خود در کلاس را مربوط به بحث «غش در معامله» دانست و بیان کرد: غش در معامله به معنای ایجاد فریب در جریان معامله و فریب دادن طرف مقابل است. در یکی از جلسات، یکی از طلاب مرد برای توضیح این مفهوم، مثالی درباره زنی مطرح کرد که پیش از خواستگاری عمل زیبایی بینی انجام داده و آن را به طرف مقابل نگفته است و او این موضوع را مصداق غش در معامله دانست.

 

ورزکار ادامه داد: رهبر شهید این برداشت را نپذیرفتند و پرسیدند که آیا قرار است بینی آن زن دوباره به حالت قبل بازگردد و سپس استدلال کردند که زیبایی ایجادشده، زیبایی‌ای است که حاصل شده است و مصداق غش در معامله نیست. ایشان در ادامه با طرح این مثال که وقتی فردی برای خواستگاری لباس نو می‌پوشد و ظاهر خود را مرتب می‌کند، آیا مرتکب غش در معامله شده است، این مورد را نیز از مصادیق غش در معامله ندانستند. برای من جالب بود که فضای ذهنی حاکم بر کلاس، بر فتوای مطرح‌شده یا مثالی که ایشان می‌زد، تأثیر نمی‌گذاشت و در مسائل فقهی تعارف وجود نداشت.

 

وی افزود: حتی گاهی طلاب نسبت به برخی دیدگاه‌ها اعتراض می‌کردند و نمی‌توانستند فتوایی را که بر اساس توجه به مقتضیات زمان مطرح شده بود، به‌راحتی بپذیرند، اما رهبر شهید چنین ملاحظه‌ای را مطرح نکردند و مستقیماً گفتند که این مورد مصداق غش در معامله نیست.