مهدی موعود(عج) در اندیشه دو مکتب تشیع و تسنن
گروه اندیشه: با مروری بر مصادر حدیثی اسلام و منابع مکتوب شیعه و سنی به این حقیقت پی میبریم که مهدویت، یکی از اعتقادات اصیل اسلامی است و نخستین کسی که این موضوع و قیام جهانی آن حضرت را مطرح و مشخصات وی را دقیقاً تبیین کرد، حضرت رسول اکرم(ص) بود.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از فارس، شناخت دین و ابعاد گوناگون آن، وظیفه تمامی مردم در همه دورانهاست. این شناخت وقتی معتبر و دقیق خواهد بود که بر اساس روش صحیح معرفتی به دست آید. بنابراین به حکم عقل، نخستین قدم در دینشناسی، رجوع به آورنده و تبیینکننده دین، برای یافتن روش شناخت است.
تأکیدات شارع مقدس، نشانگر آن است که شناخت اسلام، بر دو پایه استوار است. یکی خردورزی و تعقل و دیگری رجوع به منابع اصیل نقلی آن (یعنی قرآن و روایات صحیح اهل بیت(ع) و معصومان).
ضرورت توجه به بحث مهدویت
مهدویت از زوایای مختلف قابل بررسی است و پرداختن به آنها از چشمانداز روایات دارای اهمیت خاصی است زیرا منجی و مهدی(عج) از صدر اسلام و بلکه پیش از آن به علت غیرتجربی بودن و حالت پیشگویی داشتن آن، همواره مورد رغبت مردم بوده و سئوالات آنها و پاسخهای معصومان را در پی داشته است.
همچنین گسترش روحیه امید در جامعه و ترویج فرهنگ صحیح انتظار، در تمامی دورانها و معرفی مهدی موعود(عج) راستین به نسلهای مختلف، از طریق روایات امکانپذیر بوده و اکنون نیز بهترین راه برای نیل به این مقصود، همان میراث گرانبهای معصومان است.
با توجه به ضرورت اهمیت توجه به بحث مهدویت، در این نوشتار تلاش میشود تا حضرت مهدی موعود(عج) در احادیث شیعه و سنی تشریح شود که این مسئله توسط جمعی از محققان مرکز تخصصی مهدویت گردآوری شده است.
در گام نخست و برای آشنایی بهتر با منابع مهدویت، ابتدا آنها را به دو دسته شیعی و سنی تقسیم میکنیم و سپس بر اساس تاریخ صدور، آنها را بیان میکنیم. همچنین میتوان آنها را در دو مقطع قبل و بعد از ولادت آن حضرت دستهبندی کرد.
منابع شیعه
بعد از ولایت حضرت مهدی موعود(عج)
برخی از این منابع، در کنار موضوعات دیگر، مباحث و روایات امام مهدی(عج) را نیز مطرح کردهاند و برخی دیگر ویژه امام موعود(عج) نگاشته شده است.
کتابهایی که امام مهدی(عج) را مطرح کردهاند، شامل الکافی؛ محمدبن یعقوب بناسحاق الکلینی الرازی که این کتاب از قدیمی ترین و معتبرترین کتب روایی شیعه است که دارای 16 هزار حدیث است. همچنین کتاب قربالاسناد؛ ابوالعباس عبداللهبن جعفربن حسینبن مالک بن جامع حمیری. این کتاب از اصول چهارصدگانه اولیه شیعه به حساب میآید.
کتاب دیگر بصائرالدرجات؛ ابوجعفر محمدبن حسنبن فروخ صفار از یاران امام حسن عسکری(ع) است که این کتاب در فضائل اهل بیت(ع) نگاشته شده است و از معتبرترین اصول قدما و بزرگان شیعه است.
المحاسن؛ ابوجعفر احمدبن محمدبن خالد بن عبدالرحمن بن محمدبن علی برقی از دیگر کتابهای مورد نظر است که این کتاب هم از بهترین کتابهای شیعه است و برخی آن را در ردیف کتب اربعه میدانند.
از دیگر کتابهای این بخش میتوان به کفایةالاثر فیالنص علی الائمه الاثنی؛ ابوالقاسم علیبن محمدبن علی خراز قمی رازی و الارشاد فی معرفة حججالله علیالعباد؛ شیخ مفید ابوعبدالله محمدبن محمدبن نعمان عکبری بغدادی، استاد شیخ طوسی، شیخ مرتضی و شیخ رضی، اشاره کرد.
علاوه بر اینها کتابهایی ویژه امام عصر(عج) تألیف شدهاند نظیر کمالالدین و تمام النعمه؛ محمدبن علیبن حسینبن بابویه قمی مشهور به شیخ صدوق، الغیبه؛ ابوعبدالله، محمدبن ابراهیمبن جعفر کاتب نعمانی مشهور به ابن ابی زینب، الفصول الشعرة فی الغیبه؛ ابوعبدالله محمدبن محمدبن نعمان معروف به شیخ مفید، اربع رسالات فیالغیبة؛ شیخ مفید، کتاب الغیبة للحجة؛ شیخ طوسی، معجم احادیث الامام المهدی(عج) که این کتب مجموعه روایی نفیس و ارزشمند با تلاش برخی از محققان است.
منابع عامه
محدثان اهل سنت، توجه خاصی به احادیث امام مهدی(عج) داشتهاند. در این قسمت به معرفی برخی از کتابهای اهل سنت میپردازیم که خود باز هم به چهار قسمت قبل از تولد و بعد از تولد امام مهدی(عج)، عصر غیبت و کتب ویژه آن حضرت تقسیم میشوند.
قبل از تولد منجی
کتاب الجامع؛ معمربن راشد ازدی، ارسالة؛ محمدبن ا دریس شافعی، المصنف صنعانی، الفتن؛ نعیمبن حمادبن معاویه بنالحارث الخزاعی المروزی، المصنف فیالاحادیث و الاثار؛ ابیبکر عبداللهبن محمد بن ابی شیبة الکوفی العبسی، مسند احمد؛ نوشته احمدبن حنبل ابوعبدالله الشیبانی از جمله این کتابها هستند.
در عصر غیبت کبری
کتاب صحیح ابن حبان؛ محمدبن حبان ابوحاتم التمیمی البستی السجستانی، موارد الظامان الی زوائد ابن حبان؛ نورالدین هیثمی، المعجم الاوسط؛ ابوالقاسم سلیمانبن احمد الطبرانی، المستدرک علیالصحیحین؛محمدبن عبدالله ابوعبدالله الحاکم النیشابوری و السنین الوارده فی الفتن و غوائلها و الساعه و اشراطها؛ ابن عمرو عثمان بن سعید المقری الدانی.
کتب ویژه حضرت مهدی(عج)
الاربعین؛ ابونعیم اصفهانی، البیان فی اخبار صاحب الزمان؛ ابوعبدالله محمدبن یوسف بن محمد کنجی شافعی، الفصول المهمه؛ علیبن محمد بن احمد مالکی مشهور به ابن صباغ، الصواعق المحرقه؛ ابوالعباس شهابالدین، احمدبن محمد بن علیبن حجر هیثمی شافعی، البرهان فی علامات مهدی آخرالزمان(عج)؛ علاءالدین علیبن حسامالدین مشهور به متقی هندی و موسوعة المهدی المنتظر؛ دکتر عبدالعلیم عبدالعظیم البستوی.
مهدیت، یکی از اعتقادات اصیل اسلامی است
با مروری بر مصادر حدیثی اسلام و منابع مکتوب شیعه و سنی به این حقیقت پی میبریم که مهدویت، یکی از اعتقادات اصیل اسلامی است. نخستین کسی که این موضوع و قیام جهانی آن حضرت را مطرح و مشخصات وی را دقیقاً تبیین کرد، حضرت رسول اکرم(ص) بود.
با بررسی روایات بحث مهدویت، دو ویژگی و امتیاز به دست میآید که اهمیت موضوع مهدویت را در میان معارف اسلامی و دینی نشان میدهد و پژوهشگران و طالبان طریق سعادت را در راهیابی به افق روشن آینده کمک میکند. همچنین راه را بر منکران و مخالفان این واقعیت بزرگ هستی میبندد.
نخست تواتر احادیث امام مهدی(عج) است، که از ویژگیها و امتیازات بسیار مهم در یک موضوع روایی، همین مسئله است. متواتر بودن روایات آن موضوع، باعث میشود که به آن به صورت ویژه توجه شود و مطالب و محتوای آن، مورد قبول واقع شوند.
تواتر احادیث در موضوع مهدویت، امری مورد قبول و مسلم در نزد شیعه و عامه است. یعنی نه تنها شیعیان تواتر احادیث مربوط به امام مهدی(عج) را پذیرفتهاند، بلکه علمای عامه نیز بر این مهم اعتراف کردهاند.
همچنین یکی دیگر از ویژگیهای ارزشمند یک موضوع روایی، صحیح بودن روایاتی است که در مورد آن نقل شده است. صحت روایات مربوط به آن موضوع باعث میشود علاوه بر قبول آن، به محتوا و مفاد آن نیز توجه شده و به دستورات آنها عمل شود.
با پژوهش در احادیث امام مهدی(عج) در منابع روایی شیعی و سنی، مشخص میشود که هر دو مکتب، در مسئله مهدویت و اصول و امور کلی آن با همدیگر متحد و متفقالقول هستند. با این حال به نظر میرسد که احادیث اهل سنت درباره امام مهدی(عج) از دو ویژگی برخوردار است: نخست اینکه احادیث مهدویت اهل سنت از جهت تعداد، کمتر از احادیث شیعی است و دوم اینکه این احادیث بیشتر به امور کلی پرداخته و کمتر مسائل جزئی مهدویت را در نظر گرفتهاند. این وضعیت بیشتر از آن نشأت میگیرد که آنان فقط به احادیث پیامبر(ص) و صحابه اکتفا کردند و در اثر خودداری از تمسک به اهل بیت(ع) از احادیث آنان محروم شدند.
تأکیدات شارع مقدس، نشانگر آن است که شناخت اسلام، بر دو پایه استوار است. یکی خردورزی و تعقل و دیگری رجوع به منابع اصیل نقلی آن (یعنی قرآن و روایات صحیح اهل بیت(ع) و معصومان).
ضرورت توجه به بحث مهدویت
مهدویت از زوایای مختلف قابل بررسی است و پرداختن به آنها از چشمانداز روایات دارای اهمیت خاصی است زیرا منجی و مهدی(عج) از صدر اسلام و بلکه پیش از آن به علت غیرتجربی بودن و حالت پیشگویی داشتن آن، همواره مورد رغبت مردم بوده و سئوالات آنها و پاسخهای معصومان را در پی داشته است.
همچنین گسترش روحیه امید در جامعه و ترویج فرهنگ صحیح انتظار، در تمامی دورانها و معرفی مهدی موعود(عج) راستین به نسلهای مختلف، از طریق روایات امکانپذیر بوده و اکنون نیز بهترین راه برای نیل به این مقصود، همان میراث گرانبهای معصومان است.
با توجه به ضرورت اهمیت توجه به بحث مهدویت، در این نوشتار تلاش میشود تا حضرت مهدی موعود(عج) در احادیث شیعه و سنی تشریح شود که این مسئله توسط جمعی از محققان مرکز تخصصی مهدویت گردآوری شده است.
در گام نخست و برای آشنایی بهتر با منابع مهدویت، ابتدا آنها را به دو دسته شیعی و سنی تقسیم میکنیم و سپس بر اساس تاریخ صدور، آنها را بیان میکنیم. همچنین میتوان آنها را در دو مقطع قبل و بعد از ولادت آن حضرت دستهبندی کرد.
منابع شیعه
قبل از ولایت حضرت مهدی موعود(عج)
کتاب سلیمبن قیس، ابو صادق سلیمبن قیس هلالی عامری کوفی. نام دیگر این کتاب اسرار آل محمد(ص) است. همچنین کتاب الغیبة للحجه؛ عباسبن هشام ابوالفضل الناشری. کتاب اخبار المهدی، ابوسعید عبادبن یعقوب الرواجنی الکوفی و همچنین کتب القائم الصغیر؛ حسنبن علیبن ابی حمزه البطائنی و الغیبه؛ ابواسحاق ابراهیمبن صالح الانماطی.بعد از ولایت حضرت مهدی موعود(عج)
برخی از این منابع، در کنار موضوعات دیگر، مباحث و روایات امام مهدی(عج) را نیز مطرح کردهاند و برخی دیگر ویژه امام موعود(عج) نگاشته شده است.
کتابهایی که امام مهدی(عج) را مطرح کردهاند، شامل الکافی؛ محمدبن یعقوب بناسحاق الکلینی الرازی که این کتاب از قدیمی ترین و معتبرترین کتب روایی شیعه است که دارای 16 هزار حدیث است. همچنین کتاب قربالاسناد؛ ابوالعباس عبداللهبن جعفربن حسینبن مالک بن جامع حمیری. این کتاب از اصول چهارصدگانه اولیه شیعه به حساب میآید.
کتاب دیگر بصائرالدرجات؛ ابوجعفر محمدبن حسنبن فروخ صفار از یاران امام حسن عسکری(ع) است که این کتاب در فضائل اهل بیت(ع) نگاشته شده است و از معتبرترین اصول قدما و بزرگان شیعه است.
المحاسن؛ ابوجعفر احمدبن محمدبن خالد بن عبدالرحمن بن محمدبن علی برقی از دیگر کتابهای مورد نظر است که این کتاب هم از بهترین کتابهای شیعه است و برخی آن را در ردیف کتب اربعه میدانند.
از دیگر کتابهای این بخش میتوان به کفایةالاثر فیالنص علی الائمه الاثنی؛ ابوالقاسم علیبن محمدبن علی خراز قمی رازی و الارشاد فی معرفة حججالله علیالعباد؛ شیخ مفید ابوعبدالله محمدبن محمدبن نعمان عکبری بغدادی، استاد شیخ طوسی، شیخ مرتضی و شیخ رضی، اشاره کرد.
علاوه بر اینها کتابهایی ویژه امام عصر(عج) تألیف شدهاند نظیر کمالالدین و تمام النعمه؛ محمدبن علیبن حسینبن بابویه قمی مشهور به شیخ صدوق، الغیبه؛ ابوعبدالله، محمدبن ابراهیمبن جعفر کاتب نعمانی مشهور به ابن ابی زینب، الفصول الشعرة فی الغیبه؛ ابوعبدالله محمدبن محمدبن نعمان معروف به شیخ مفید، اربع رسالات فیالغیبة؛ شیخ مفید، کتاب الغیبة للحجة؛ شیخ طوسی، معجم احادیث الامام المهدی(عج) که این کتب مجموعه روایی نفیس و ارزشمند با تلاش برخی از محققان است.
منابع عامه
محدثان اهل سنت، توجه خاصی به احادیث امام مهدی(عج) داشتهاند. در این قسمت به معرفی برخی از کتابهای اهل سنت میپردازیم که خود باز هم به چهار قسمت قبل از تولد و بعد از تولد امام مهدی(عج)، عصر غیبت و کتب ویژه آن حضرت تقسیم میشوند.
قبل از تولد منجی
کتاب الجامع؛ معمربن راشد ازدی، ارسالة؛ محمدبن ا دریس شافعی، المصنف صنعانی، الفتن؛ نعیمبن حمادبن معاویه بنالحارث الخزاعی المروزی، المصنف فیالاحادیث و الاثار؛ ابیبکر عبداللهبن محمد بن ابی شیبة الکوفی العبسی، مسند احمد؛ نوشته احمدبن حنبل ابوعبدالله الشیبانی از جمله این کتابها هستند.
بعد از تولد منجی
کتاب سنن ابی داوود؛ سلیمانبن اشعث ابوداوود السجساتنی الازدی که این کتاب یکی از صحاح سته و از معتبرترین کتب اهل سنت است. همچنین کتاب سنن ابن ماجه؛ محمدبن یزید ابوعبدالله القزوینی، سنن ترمذی؛ محمدبن عیسی ابوعیسی الترمذی السلمی که این کتاب هم یکی دیگر از صحاح سته شمرده میشود و کتاب بغیةالرائد فی تحقیق مجمع الزوائد و منبع الفوائد؛ نورالدین علیبن ابی ابکر هیثمی از جمله این کتابها هستند.در عصر غیبت کبری
کتاب صحیح ابن حبان؛ محمدبن حبان ابوحاتم التمیمی البستی السجستانی، موارد الظامان الی زوائد ابن حبان؛ نورالدین هیثمی، المعجم الاوسط؛ ابوالقاسم سلیمانبن احمد الطبرانی، المستدرک علیالصحیحین؛محمدبن عبدالله ابوعبدالله الحاکم النیشابوری و السنین الوارده فی الفتن و غوائلها و الساعه و اشراطها؛ ابن عمرو عثمان بن سعید المقری الدانی.
کتب ویژه حضرت مهدی(عج)
الاربعین؛ ابونعیم اصفهانی، البیان فی اخبار صاحب الزمان؛ ابوعبدالله محمدبن یوسف بن محمد کنجی شافعی، الفصول المهمه؛ علیبن محمد بن احمد مالکی مشهور به ابن صباغ، الصواعق المحرقه؛ ابوالعباس شهابالدین، احمدبن محمد بن علیبن حجر هیثمی شافعی، البرهان فی علامات مهدی آخرالزمان(عج)؛ علاءالدین علیبن حسامالدین مشهور به متقی هندی و موسوعة المهدی المنتظر؛ دکتر عبدالعلیم عبدالعظیم البستوی.
مهدیت، یکی از اعتقادات اصیل اسلامی است
با مروری بر مصادر حدیثی اسلام و منابع مکتوب شیعه و سنی به این حقیقت پی میبریم که مهدویت، یکی از اعتقادات اصیل اسلامی است. نخستین کسی که این موضوع و قیام جهانی آن حضرت را مطرح و مشخصات وی را دقیقاً تبیین کرد، حضرت رسول اکرم(ص) بود.
با بررسی روایات بحث مهدویت، دو ویژگی و امتیاز به دست میآید که اهمیت موضوع مهدویت را در میان معارف اسلامی و دینی نشان میدهد و پژوهشگران و طالبان طریق سعادت را در راهیابی به افق روشن آینده کمک میکند. همچنین راه را بر منکران و مخالفان این واقعیت بزرگ هستی میبندد.
نخست تواتر احادیث امام مهدی(عج) است، که از ویژگیها و امتیازات بسیار مهم در یک موضوع روایی، همین مسئله است. متواتر بودن روایات آن موضوع، باعث میشود که به آن به صورت ویژه توجه شود و مطالب و محتوای آن، مورد قبول واقع شوند.
تواتر احادیث در موضوع مهدویت، امری مورد قبول و مسلم در نزد شیعه و عامه است. یعنی نه تنها شیعیان تواتر احادیث مربوط به امام مهدی(عج) را پذیرفتهاند، بلکه علمای عامه نیز بر این مهم اعتراف کردهاند.
همچنین یکی دیگر از ویژگیهای ارزشمند یک موضوع روایی، صحیح بودن روایاتی است که در مورد آن نقل شده است. صحت روایات مربوط به آن موضوع باعث میشود علاوه بر قبول آن، به محتوا و مفاد آن نیز توجه شده و به دستورات آنها عمل شود.
با پژوهش در احادیث امام مهدی(عج) در منابع روایی شیعی و سنی، مشخص میشود که هر دو مکتب، در مسئله مهدویت و اصول و امور کلی آن با همدیگر متحد و متفقالقول هستند. با این حال به نظر میرسد که احادیث اهل سنت درباره امام مهدی(عج) از دو ویژگی برخوردار است: نخست اینکه احادیث مهدویت اهل سنت از جهت تعداد، کمتر از احادیث شیعی است و دوم اینکه این احادیث بیشتر به امور کلی پرداخته و کمتر مسائل جزئی مهدویت را در نظر گرفتهاند. این وضعیت بیشتر از آن نشأت میگیرد که آنان فقط به احادیث پیامبر(ص) و صحابه اکتفا کردند و در اثر خودداری از تمسک به اهل بیت(ع) از احادیث آنان محروم شدند.
