دنیا در کلام امیر

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از لرستان، واژه «دنی»، مونث «ادنی» است، اگر آن‌را از ماده «دَنی» و «دنائت» بگیریم به‌معنای پست‌تر و خسیس‌تر است، ولی اگر از ریشه «دُنو» بگیریم به‌معنای نزدیک‌تر است.
آخرت، مقابل اول و به‌معنای واپسین و پسین است و این، از آن جهت است که زندگی دنیا، اول و زندگی عقبی، آخر(پس از آن) است.زندگی دنیا را بدین سبب «دنیا» می‎گویند که نسبت به زندگی آخرت، پست‌تر است یا از این جهت که زندگی دنیا از زندگی آخرت به ما نزدیک‌تر است.دنیا در کلام امام علی(ع) به‌ دو صورت «دنیای نکوهیده» و «دنیای ستوده» وصف شده است.
امام علی(ع) در فراز بیست و دوم از نامه خود به امام حسن‌مجتبی(ع) در رابطه با دنیامداران و آخرت‌طلبان فرموده است: «پسرم، تو را از دنیا و تحولات گوناگونش و نابودی و دست به دست گردیدنش آگاه کردم و از آخرت و آن‌چه برای انسان‌ها در آن‌جا فراهم است اطلاع دادم و برای هر دو مثال‌ها زدم تا پند پذیری و راه و رسم زندگی بیاموزی.
همانا داستان آن‌کس که دنیا را آزمود چونان مسافرانی است که در سرمنزلی بی‎آب و علف و دشوار اقامت دارند و قصد کوچ کردن به سرزمینی را دارند که در آن‌جا آسایش و رفاه فراهم است.پس مشکلات راه را تحمل می‎کنند و جدایی دوستان را می‎پذیرند و سختی سفر و ناگواری غذا را با جان و دل قبول می‎کنند تا به جایگاه وسیع و منزلگاه امن با آرامش قدم بگذارند و از تمام سختی‎های طول سفر احساس ناراحتی ندارند و هزینه‌های مصرف شده را غرامت نمی‎شمارند و هیچ چیز برای آنان دوست داشتنی نیست جز آن‌که به منزل امن و محل آرامش برسند.
اما داستان دنیاپرستان، همانند گروهی است که از جایگاهی پُر آب و علف کوچ کنند، پس در نظر آنان چیزی ناراحت کننده‌تر از این نیست که از جایگاه خود جدا می‎شوند و ناراحتی‎ها را تحمل کنند».
امام علی(ع) در جای‌جای این نامه و اساساً در سراسر نهج‌البلاغه و همه کلمات دیگری که از آن حضرت به یادگار مانده است، همچون تصویرگری چیره‌دست ابعاد مختلف دنیا و آخرت را ترسیم کرده و در قابی بسیار روشن از کلمات فصیح و بلیغ، از این دو زندگی در پیش‎روی ما نهاده است.
ایشان همچون پدری مهربان و معلمی دلسوز، فریفتگان را از دنیای فریبنده که ظاهرش شیرین و باطراوت و پوشیده به شهوات است برحذر می‎دارد و به آخرت که دار قرار و جایگاه آرامش است، تشویق می‎کند.
این فراز از نامه آن حضرت نیز، چنین ویژگی دارد و جوان را که تازه به بلوغ رسیده و لذت‌های دنیا در ذائقه‌اش، شیرین جلوه کرده است آگاه می‎سازد و دلسوزانه خطاب به جوان می‎گوید: «پسرم تا بدین‌جا تو را از دنیا و حال و زوال و انتقالش خبردادم و از آخرت و آن‌چه برای اهلش در آن‌جا آماده شده آگاه کردم، برای تو درباره هر دو، مثل‌ها آوردم تا از آن‌ها عبرت بگیری و در دستور کار خویش قرار دهی».
دنیای نکوهیده از دیدگاه امام علی(ع)
منظور از دنیای نکوهیده، زمین و آسمان، دریا، صحرا، جنگل‌ها، کوه، ابر و باد و آفتاب و ماهتاب و سایر پدیده‌ها نیست، زیرا این‌ها همه مظاهر جمال و جلال و حق و آیات الهی است، بلکه منظور از دنیای نکوهیده، دلبستگی به دنیا و فریب ظواهر آن‌را خوردن است.
قرآن‌کریم از زندگی دنیا و متاع آن، با تعابیر مختلفی یاد می‎کند: گاهی به‌عنوان «لهو و لعب»، گاهی به‌عنوان «متاع غرور» و گاهی هم با عنوان «متاع غرور» و گاهی هم با عنوان «متاع قلیل» توجه به چنین دنیایی و دل‌باختگی در برابر آن موجب موجب می‎شود انسان، دنیا را «قرارگاه» بپندارد و همین پندار، مایه فساد و تباهی و غفلت او گردد.
امام علی(ع) ترسیم‌های بسیار دقیق و ظریفی از دنیای نکوهیده به دست داده است تا ناپایداری آن و آفت‌هایی که از هر سو، انسان را تهدید می‎کند، پیش چشم انسان باشد و فریفته آن نگردد.به فرموده ایشان، دنیایی که در آن زندگی می‎کنیم، دورنمایی بسیار زیبا دارد، از یک‌سو، انسان، همواره هدف تیرهای بلاست؛ به‌طوری‌که یک یک ساعت آینده را هم نمی‎تواند پیش‎بینی کند، از سوی دیگر، در کنار هر موهبتی، مصیبتی است و در کنار هر گَُلی خاری، با این همه دشواری‎ها باز هم بقا و دوامی ندارد.
امام علی(ع) در خطبه 145 نهج‌البلاغه فرموده است: «ای مردم، شما در این جهان هدفی هستید که تیرهای مرگ، یکی پس از دیگری به‌سوی شما پرتاب می‎شود، همراه هر جرعه‌ای ترسی گلوگیر و با هر لقمه‌ای، امکان گرفتن راه نفس است، به‌هیچ نعمتی از دنیا نمی‎رسید جز این‌که نعمت دیگری را از دست می‎دهید».
در نگاه امام علی(ع)، دنیا همانند پس مانده غذا در دهان است که انسان آن‌را با مسواک خارج می‎کند.ایشان به کنایه می‎فرماید:«آن‌چه در دست شماست از خانه و زندگی، زمین و باغ و ... همه، پس‌مانده‌های غذا است که لای دندان نسل‌های پیش از شما برجای مانده است، از این‌رو کسانی‌که دنیا را هدف نهایی خود قرار می‎دهند و به آن دل می‎بندند و بر آن تکیه می‎کنند و آخرین آرزوی‎شان دست یازیدن به آن است، خود را به بهای ناچیزی فروخته‌اند، که به‌زودی از آن‌ها گرفته خواهد شد» کمااینکه در حکمت 456 فرموده است: «آیا آزاده‌ای نیست که این پس مانده طعام را برای اهلش واگذارد؟ همانا برای جان‌های شما قیمتی جز بهشت نیست، پس خود را به آن نفروشید».
دنیای ستوده از نگاه امام علی(ع)
تصویر دیگری از دنیا در معارف دینی و کلمات امیرمؤمنان علی(ع)، دنیای ستوده است.گرچه طبع دنیا، دنائت و پستی است، ولی در همین محدوده آلوده، تحصیل حسنات، امکان‌پذیر است.از این‌رو بندگان صالح، در نیایش خود، حسنه دنیا را همانند حسنه آخرت، درخواست می‎کنند.
در آیه 201 سوره بقره در این رابطه امده است: «وِمِنْهُم مَّن يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ؛ و برخى از آنان می‎‏گويند پروردگارا در اين دنيا به ما نيكى و در آخرت [نيز] نيكى عطا كن و ما را از عذاب آتش [دور] نگه دار».
امام علی(ع) به انسان گوشزد می‎فرماید که در واقع، دنیا تو را فریب نداده، بلکه تو فریفته آن شده‌ای.دینا برای تو پندهای فراوانی را آشکار ساخته و تو را به عدل و برابری آگاه نموده و در آن‌چه به تو نشان داده راستگو و باوفا بوده است.
امام علی(ع) در خطبه 223 نهج‌البلاغه فرموده است: «به‌درستی می‎گویم که در واقع، دنیا تو را فریب نداده بلکه تو خود، فریفته آن شدی».
علی(ع) روزی شنید که مردی دنیا را نکوهش می‎کند، به او فرمود: ای نکوهیده دنیا، که خود به فریب آن گرفتار شده و به ناراستی‌هایش فریب خورده‌ای، آیا به دنیا فریفته شده‌ای و آن‌را نکوهش می‎کنی؟ تو بر او جرم و گناه می‎نهی یا او بر تو؟ آیا به‌جای برخاک افتادن پدرانت و پوسیده شدن آنان در گورها؟ یا به خوابگاه‌های مادرانت در زیر خاک؟ سپس فرمود: «همانا دنیا سرای راستی است برای کسی‎که با آن راست باشد و سرای ایمنی است برای کسی‌که آن‌را بفهمد و سرای توانگری است برای کسی‌‎که از آن توشه گیرد و سرای عبرت است برای کسی‎که از آن پند آموزد».
این دو تصویر گویا، نشان می‎دهد که انسان باید از دنیا و نعمت‌های آن بهره ببرد، اما دلبسته و فریفته نشود و در جایی‌که پای احکام خدا و رعایت‌های مرزهای الهی در میان است، به عقاید خود پایبند باشد و فریب ظاهرسازی‎های دنیا و دنیاپرستان را نخورد.