رعایت حقالناس؛ معیار روابط اجتماعی
گروه اجتماعی: یک استاد دانشگاه با بیان اینکه در تفکر دینی خیرخواهی اساس رابطه اجتماعی است، گفت: در تفکر دینی شما نمیتوانید به حقوق دیگران تجاوز کنید، چون این حق بعضاً بالاتر از حقالله معنی شده است.
عصمت همتی، استاد دانشگاه فرهنگیان اصفهان در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از اصفهان، درباره خصوصیات اخلاق و روابط اجتماعی از منظر قرآن، اظهار کرد: تعریف علمی که از اخلاق میشود، افعال اختیاری انسان است، این افعال اختیاری اگر در حوزه فردی مورد بحث قرار گیرد اخلاق فردی و اگر در روابط انسان با دیگران مورد بحث قرار گیرد، اخلاق مبتنی بر روابط اجتماعی است.
وی افزود: در اسلام مبانی وجود دارد که اخلاق مبتنی بر آنها است، یعنی در دیدگاه قرآنی و در روایات، انسانها یا هم عقیده با شما هستند و مثل شما مومناند که حقوق ویژهای پیدا میکنند و حقوق مومنین با هم در اخلاق بحث میشود و یا اینطور نیست، یعنی تنها انسان هستند و مخلوق خدا.
همتی گفت: امام علی(ع) در نامه به مالک اشتر نوشتند و در آن فرمودند: ای مالک، آنهایی که با تو هستند یا هم کیش تو و یا انسانند؛ بنابراین از حقوق انسانی برخوردارند و شما نمیتوانید به این دلیل که آنها با شما هم عقیده نیستند، از حقوق انسانی محرومشان کنید.
به گفته وی، در تفکر دینی خیرخواهی اساس رابطه اجتماعی است. یعنی انسانها باید برای یکدیگر دلسوزی کنند، از درد دیگران درد بکشند و از شادی آنها شاد شوند.
این استاد دانشگاه گفت: در تفکر دینی شما نمیتوانید به حقوق دیگران تجاوز کنید، چون این حق بعضا بالاتر از حقالله معنی شده است. در تفکر دینی داریم که خداوند حقالله را میبخشد، اما حق الناس را نه، و جبران حق الناس برای فردی میباشد که از ما صدمه خورده است.
وی ادامه داد: پس اساس رابطه بر اساس خیرخواهی، شفقت و محبت است و ما باید در این رابطه فضایل اخلاقی را تعریف کنیم. اگر شما اهل گذشت باشید میتوانید حداکثر خیر رسانی را به دیگران داشته باشید. در واقع این یکی از توصیههای اسلام است که در روابط اجتماعی خود اهل گذشت باشید، نه اهل سختگیری.
همتی افزود: در بحث خیر رسانی، اگر دیگران در خطا و اشتباه باشند، نمیتوانید نسبت به آنها بیتفاوت باشید. در اسلام مسئله امر به معروف و نهی از منکر، مسئله پررنگی است. متاسفانه در جامعه ما بعضی مفاهیم با همه قداستشان و به هر دلیلی مثلا بد عمل کردنها، در بازخورد اولیه طوری معنا میشوند که گویی لازمه این عمل چیز بدی میباشد که یکی از آنها مثلا همین امر به معروف و نهی از منکر است.
وی در توضیح امر به معروف و نهی از منکر گفت: پایه امر به معروف و نهی از منکر اسلامی، بر شفقت و اصل آن بر این است که من نمیتوانم ببینم که شما هر خطایی میکنید که به سعادت خودتان و جامعه صدمه بزند، چون شما را دوست دارم.
همتی برای راهکار این مسئله گفت: برای این که ما بتوانیم این شفقت دینی را درست در جامعه نشان دهیم، متفکرانی باید برای آن راهکار عملی ارائه دهند. امر بهمعروفی که الان در ذهن بیشتر مردم وجود دارد، نوعی خشونت بوده که کاملا اشتباه است. پایه روابط اجتماعی اسلام بر محبت بنا شده، چون انسانها اشرف مخلوقات خداوند هستند و این اشرفیت انسان، جایگاه خاصی به انسان داده که لازمه آن جایگاه، خیرخواهی و حمایت انسانها نسبت به یکدیگر است.
وی در توضیح آسیبهای روابط اجتماعی گفت: در روابط اجتماعی، اگر در کل نگاه کنیم در برنامه ریزیهای کلان کشوری اگر خدای نکرده نگاه تبعیضی در جامعه توسعه پیدا کند، افرادی از مزایای خاص بهرهمند شوند، تبعیض در حوزه آموزش گسترش یابد و ما نتوانیم مولفههای عدالت اجتماعی را در جامعه پیاده کنیم، نتیجه آن این است که روابط سطح پایینتر هم دچار آسیب خواهند شد.
وی تصریح کرد: دولتمردان باید برای برقراری عدالت اجتماعی در حوزه اقتصاد، آموزش، حقوق فردی و اجتماعی و... تا حد امکان تلاش کنند و اگر این مسئله در جامعه ما عملی شود، انسانها در سطحی باهم ارتباط برقرار میکنند که آسیبزایی بسیار کمی دارد.
وی ادامه داد: اگر انسانها محور رفتار خود را منافع فردی قرار دهند و هرکسی به دنبال این باشد که به حداکثر سود برسد، چنین چیزی هرگز نمیتواند پایه یک رابطه اجتماعی سالم را در جامعه بنا کند. امام علی(ع) به امام حسن(ع) فرمودند: «پسرم، نفس خود را میزان قرار بده میان خودت و دیگران، آنچه برای خودت میپسندی برای دیگران هم بپسند و آنچه برای خود بد میدانی، برای دیگران هم بد بدان » و تقریبا همه مکاتب اخلاقی از این بهعنوان «اصل زرین اخلاق» یاد میکنند.
همتی گفت: این منشور روابط اجتماعی در اسلام است و اگر ما به آن توجه نکنیم و همه چیزهای خوب را فقط بر خودبپسندیم، این آسیب زننده به روابط سالم خواهد شد و چنین رابطهای پایدار نخواهد بود و فضائل اخلاقی در آن اجازه بروز نخواهد داشت.
استاد دانشگاه فرهنگیان اضافه کرد: در میان حیوانات، «منافع» تامین کننده روابط میان آنهاست و بنابراین گسترش فضائل اخلاقی، مبارزه با خودخواهیها، توصیه به مدارا و تحمل کردن دیگران و شنیدن نظرات مختلف، چیزهایی است که میتواند پایههای اخلاق اجتماعی را محکم کند.
