جهان مدرن؛ تکثر معنویت و معیارهای اسلامی
گروه معارف: یک استاد دانشگاه اصفهان گفت: در اسلام، معنویت بر پایه توحید و پیوند با خداوند واحد معنا مییابد و معنویتی که ساخته بشر باشد، زودگذر، جعلی و غیر قابل قبول محسوب میشود.
علی ربانی، استاد علوم اجتماعی دانشگاه اصفهان در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از اصفهان اظهار کرد: در چارچوب مباحث علوم اجتماعی، معنویت به معنای نوعی پیوند با عالم قدسی است که در رابطه با این نوع پیوند و تعریف عالم قدسی، دیدگاههای مختلفی وجود دارد.
وی افزود: انسان معنوی به کسی گفته میشود که علاوه بر پیوند با جهان مادی و عالم سکولار، با عالم فرا ماده و جهان مقدس نیز ارتباط داشته باشد.
ربانی با تشریح دورههای مختلف در جهان مدرن بر مبنای معنویت، گفت: دوره اولیه با نفی معنویت و اصالت جهان مادی شروع میشود، ولی به تدریج دانشمندان علوم اجتماعی به این نتیجه رسیدند که انسان بدون معنویت با خلأ بزرگی در زندگی خود مواجه شده است، اما به لحاظ اینکه معنویتهای به جا مانده از سنن دینی به خصوص مسیحیت دارای اشکالاتی بود و به نحوی تلاش میکردند تا چیزی را جایگزین آن سازند، معنویتهای جدیدی را در قالبهای مختلف شکل داده و آن را به عنوان امری که بشر باید جایگزین معنویتهای سنتی کند، معرفی کردند.
وی ادامه داد: بنابراین به طور کلی یک دوره، شامل نفی معنویت و دوره دیگر، دوره ارائه معنویتهای جایگزین نسبت به معنویتهای ادیان توحیدی و سنتی است. در شرایط حال حاضر نیز با نوعی تکثر، تعدد و تنوع معنویت مواجهیم که برخی از آنها با ادیان گذشته و تعدادی نیز با اندیشههای مادی پیوند دارد و وضعیتی که مابعد مدرن یا مدرنیته تشدید شده نامیده میشود، حالت سردرگمی و ابهام برای بشر ایجاد کرده و سرگردانی زیادی را در قبول یا رد معنویتها و تشخیص امور مادی از غیر مادی به وجود آورده است.
این استاد دانشگاه اضافه کرد: نمیتوان به طور قاطع گفت که مرز مشخصی میان این سه دوره وجود دارد، ولی به هر حال، غلبه با دورههایی است که ذکر آنها رفت.
وی در توضیح نسبت میان معنویت و مدرنیته، تصریح کرد: تشتت و گستردگی زیادی در این رابطه وجود دارد و بشر در انتخاب راه صحیح معنویت دچار سرگردانی است و جهان مدرن مسیر مطمئنی را پیش روی بشر قرار نمیدهد.
ربانی خاطرنشان کرد: مکاتب موجود هر کدام به صورت نسبی اندیشهها و پیروان خاص خود را دارند و اگر از جهان مدرن به جهان سنتهای دینی بزرگ همچون جهان اسلام قدم بگذارید، مسیر قطعی برای بشر ارائه شده است که بحثی جداگانه را میطلبد.
وی بیان کرد: با توجه به شرایط زندگی صنعتی و ماشینی، عمدهترین مسئلهای که دانشمندان علوم اجتماعی راجع به آن بحث و بررسی نمودهاند، این است که عوامل مربوط به زندگی صنعتی بسیار مشغولیت آفرین بوده و عاملی در جهت تقویت جنبههای مادی در وجود انسان است. برای مثال، در اندیشههای ماکس وبر، متفکر بزرگ علوم اجتماعی، اینکه ما دارای افسونزدایی و عنصر مادیگرایی در عصر صنعتی هستیم، مورد تأکید قرار گرفته است. در نظر اندیشمندان معاصر نیز، سرگرمیها و غفلتآفرینیهایی که به وسیله رسانهها و فضای مجازی ایجاد میشود، از عوامل تأثیرگذار در جدایی انسان از خلوتگزینی و کسب معنویت محسوب میشود.
عضو هیئت علمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه اصفهان با بیان عوامل مؤثر در کسب و تقویت معنویت، گفت: بازگشت به فطرت درونی انسان، کسب خودآگاهی و توجه به بنیاد اساسی هستی که در وجود انسان قرار دارد و دوری از زمینههایی که موجب ایجاد غفلت میشود، نشان میدهد که در اساس، پیوند وسیعی میان انسان با خدا و معنویت وجود دارد و رجوع به معنویت باعث احساس آرامش و دوری از پوچگرایی و احساس خلأ در انسان میشود.
وی اظهار کرد: نقطه اشتراک کلی میان معنویت مورد نظر در اندیشه اسلامی و معنویت از نگاه متفکران غربی، این است که در هر دو، معنویت، جدایی از مادیت و توجه به جنبههای غیر مادی معنا میدهد، ولی آنچه که میان این دو تفاوت و افتراق ایجاد میکند، این است که معنویت در اسلام بر اساس توحید و توجه به دین خالص فراهم شده و در غیر این صورت، معنویتی زودگذر، سطحی و در مرتبه نازل محسوب میشود؛ به عبارت دیگر، در اسلام، پیوند انسان با خداوند واحد و حضور خدا در زندگی انسان است که میتواند معنویت حقیقی را ایجاد کند و معنویتی که ساخته بشر و جدا از خدا باشد، معنویتی جعلی و غیر قابل قبول به حساب میآید.
ربانی افزود: دهها نوع معنویت نوظهور و مکاتب معنوی غربی وجود دارد که سعی در پر کردن خلأ موجود در انسان مدرن دارند، برای مثال، برخی از آنها تلاش کردهاند با بهرهگیری از آموزههای ادیان شرقی به این مسئله بپردازند، مثل خلسههایی که از طریق مدیتیشن و تمرکز در روح انسان ایجاد میشود و اکنون در غرب بسیار مورد توجه قرار گرفته است یا انجام مراسم و مناسک جمعی و حضور در فضاهای معنوی خاص که به انحاء مختلف ترویج میشود و اندیشمندان و جامعهشناسان آنها را مورد مطالعه قرار دادهاند.
