نواندیشی دینی؛ به معنای استنباط احکام جدید برای مقتضیات زمانه
گروه معارف: یک استاد حوزه علمیه با بیان اینکه مسلمانان اگر نتوانند احکام مسائل جدید را از قرآن کریم و روایات به دست بیاورند، همیشه عقب افتاده، فقیر و ذلیل خواهند بود، گفت: اسلام بهگونهای است که میتوان احکام را در هر زمینه و شرایطی از آن استنباط کرد و این باعث میشود که مسلمانان نه تنها هیچگاه از قافله تمدن عقب نمانده، بلکه جلو هم بیفتند.
آیتالله محمد مقدس، استاد حوزه علمیه اصفهان در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآن (ایکنا) از اصفهان، در رابطه با نواندیشی دینی، با بیان اینکه دنیا همواره در حال تغییر و تحول است و به تبع آن بسیاری از مسائل نیز تغییر میکند، اظهار کرد: احکام اسلامی دو دستهاند؛ دسته اول احکام ثابت و لایتغیرند و دسته دوم احکام موضعی هستند که تحت شرایطی خاص تغییر میکنند.
وی ادامه داد: بسیاری از مسائل مانند بانک، بیمه، ماشین یا موبایل در زمانهای قدیم اصلا وجود نداشته، اما حالا همه اینها دارای احکام مخصوص به خود هستند. در چنین شرایطی، ائمه(ع) راه را به ما نشان دادهاند و فرمودهاند: «ما کلیات و قواعد را برای شما بیان میکنیم، شما باید فروعات آن را با اجتهاد استخراج کنید و احکام این مسائل را بیابید».
مقدس خاطرنشان کرد: احکام، راه را به ما نشان داده که انسان مسلط بر اموالش است، مگر در مواردی که به طور مثال آن را اسراف کند یا دور بریزد و از بین ببرد. براساس یک قاعده، کسانی که مجنون یا صغیر هستند بر مالشان تسلطی ندارند و قرآن نیز میفرماید اینها مال خود را از بین میبرند. بنابراین در این موارد اگرچه انسان خودش آن مال را به دست آورده، اما حق ندارد آن را از بین ببرد.
این استاد حوزه علمیه اضافه کرد: احکام ثانویه در مواقع ضرورت، معذورات را مباح میکند، مثلا در زمانی که انسان چیز دیگری برای خوردن ندارد، گوشتی که حرام است، حلال میشود. حال نواندیشی به این معناست که بتوانیم احکام مسائل جدیدی که در زمان گذشته وجود نداشته یا حکمی متفاوت داشتهاند از لابلای ادله شرعی به دست آورده و آن حکم را تغییر دهیم. مثلا زمانی پوشیدن کت و شلوار را حرام میدانستند، چرا که پوشش خاص کفار بود، اما امروزه اوضاع طوری عوض شده که مسلمان و غیر مسلمان از این نوع استفاده میکند. زمانی که بلندگو تازه بهوجود آمده بود، عدهای استفاده از آن را نادرست میدانستند، اما نواندیشی بیان میدارد که اینها مواردی است که باید از آن استفاده کرد.
وی ادامه داد: پیامبر(ص) میفرمایند: «علم را بیابید، حتی اگر در چین باشد»، یعنی ما باید طوری از این دستاوردهای کفار استفاده کنیم که تحت تاثیر آنها قرار نگیریم و تلاش کنیم خودمان بهتر از آن را بسازیم؛ براین اساس استفاده از اختراعات و اکتشافات جدید مانعی ندارد.
مقدس گفت: مسلمانان اگر نتوانند احکام مسائل جدید را از قرآن کریم و روایات به دست بیاورند، همیشه عقب افتاده، فقیر و ذلیل خواهند بود؛ اسلام بهگونهای است که میتوان احکام را در هر زمینه و شرایطی از آن استنباط کرد و این باعث میشود که مسلمانان نه تنها هیچگاه از قافله تمدن عقب نمانده، بلکه جلو هم بیفتند. البته همواره باید مواظب باشیم که از مسیر صحیح استنباط خارج نشده و اصول مطالب را تغییر ندهیم.
