استهزا؛ آسیبی خلاف ادب و هنجارهای اجتماعی
گروه اجتماعی ـ استهزا و تمسخر دیگران یک آسیب خلاف ادب، اخلاق و انسانیت و یک ناهنجاری اجتماعی است که پیامدهای ناگواری ازجمله ایجاد تفرقه و جدایی بین افراد و گروهها را به همراه دارد، ازجمله راهکارهایی که قرآن برای برخورد با مسخرهکنندگان و استهزاکنندگان ارائه داده است میتوان به موعظه و نصیحت، ترک همنشینى و دورى از مسخرهکنندگان، صبر و همچنین یاد خدا اشاره کرد.
به گزارش ایکنا از لرستان، یکیاز آفات گفتاری سلبی که امام علی(ع) به نکوهش آن پرداخته است استهزا است که معمولاً به قصد کوچک کردن و بیاعتبار کردن دیگران و بیان عیوب ظاهری و رفتاری آنان صورت میگیرد و باعث ناراحتی و دشمنی بین افراد میشود.البته متاسفانه برخی از افراد سبک زندگیشان بهگونهای است که به چنین رفتارها و گفتارهایی عادت کردهاند.
«استهزا» در لغت بهمعنای طلب تحقیر است با هر وسیلهای که صورت گیرد. در اصطلاح عبارت است از مسخره کردن افراد، یا برخی امر و با گفتار یا کردار، مانند اشاره با چشم یا دیگر اعضای بدن که این عمل بیشتر به قصد تحقیر و توهین دیگران صورت میگیرد. گاهی نیز مسخره کردن با هدف دیگری مانند جبران کمبود شخصیت، تقویت روحیه خود با تضعیف روحیه دیگری انجام میشود، البته استهزا و مسخره کردن تنها محدود به این موارد نیست در برخی مواقع نیز انسانهایی هستند که با اعمال و گفتار و رفتار خود آیات الهی، انبیا و مؤمنان را به تمسخر میگیرند.
در قرآن و روایات از عوامل متعدد برای دوزخی شدن انسان نام برده شده که مهمترین آنها عبارت از گناه و معصیت، کفر و نفاق، منحرف کردن مردم از راه خدا، قتل عمد، پیروی از شیطان، شرک و بتپرستی، ظلم و ستم هستند. در قرآن، کیفر استهزاگران انبیا و آیات الهی و مؤمنان جهنم است و برای آنان عذابی دردناک و خوار کننده است.
عذابی که هیچگاه از آن خارج نشده و عذر آنان نیز پذیرفته نخواهد شد و در برابر فریاد آنان برای خروج، با لحنی تحقیر کننده به خاموشی فراخوانده شد نه اعمالی که در دنیا انجام دادهاند برایشان سودی خواهد داشت و نه یاورانی که غیر از خدا برای خود برگزیدهاند از اینرو آنان در آخرت هیچ کمک و یاوری نخواهند داشت. روشن است کسیکه آیات خدا را به بازیچه بگیرد به هیچ یک از اصول و فروع دین، پایبند نیست و جزای چنین کسی دوزخ است.
خداوند متعال در آیه یازده سوره حجرات در رابطه با ضرورت پرهیز از مسخره کردن دیگران فرموده است: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا یَسْخَرْ قَومٌ مِّن قَوْمٍ عَسَى أَن یَکُونُوا خَیْرًا مِّنْهُمْ وَلَا نِسَاء مِّن نِّسَاء عَسَى أَن یَکُنَّ خَیْرًا مِّنْهُنَّ وَلَا تَلْمِزُوا أَنفُسَکُمْ وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِیمَانِ وَمَن لَّمْ یَتُبْ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ».
در این آیه خداوند فرموده است: «اى کسانىکه ایمان آوردهاید نباید گروهى از مردان شما گروه دیگر را استهزاء کنند، شاید آنها که مورد استهزاء واقع مىشوند بهتر از مسخرهکنندگان باشند و همچنین زنان یکدیگر را مسخره نکنند، زیرا ممکن است زنان مسخره شده از آنها که مسخره مىکنند بهتر باشند و مبادا از یکدیگر عیبجویى کنید و زنهار از اینکه یکدیگر را با القاب زشت و ناپسند یاد کنید که پس از ایمان آوردن، نامى که نشان از فسق و فجور دارد بسیار زشت است و هر کس که از این رفتار توبه نکند ستمگر و ظالم است».
آیتالله تهرانی در کتاب اخلاق الهی در این رابطه نوشته است: «تقلید گفتار، کردار یا صفات یا نقصی از نقایص دیگری، برای خنداندن مردم، استهزا نامیده میشود، گاه انسان فقط برای معرفی دیگری، لحن گفتار یا شکل رفتار او را نمایش میدهد و حالت یا صفت او را بیان میکند، همانند آنکه فرد مورد نظرش را با صفت نابینایی یا لنگی میشناساند که البته این از تعریف استهزا خارج است؛ ولی گاه همین صفات را جهت خنداندن دیگران بیان میکند که از رفتارهای زشت و ناپسند شمرده شده و استهزا و سخریه نامیده میشود».
استهزای دیگران باعث فرود آمدن عذاب و عقاب میشود
همچنین در آیه 67 سوره بقره آمده است: «وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تَذْبَحُواْ بَقَرَةً قَالُواْ أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا قَالَ أَعُوذُ بِاللّهِ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْجَاهِلِینَ؛ و هنگامىکه موسى به قوم خود گفت خدا به شما فرمان مىدهد که ماده گاوى را سر ببرید گفتند آیا ما را به ریشخند مىگیرى گفت پناه مىبرم به خدا که [مبادا] از جاهلان باشم».
امام سجاد(ع) استهزای دیگران را باعث فرود آمدن عذاب و عقاب میداند و میفرماید: «و گناهانی که عذاب را فرود میآورد، استهزای مردم و مسخره کردن ایشان است».(مجلسی، 1404: 11/343) حتی امام علی(ع) در نامه 31 نهجالبلاغه خطاب به امام حسنمجتبی(ع) میفرماید: «از سخنان خندهآور بپرهیز، گرچه آنرا از دیگران نقل کرده باشی». البته این بدان معنی نیست که اسلام با شادی و مزاح مخالف باشد، بلکه اسلام با افراط و زیادهروی در هر کاری ازجمله مزاح و همچنین تامین شادی از طریق بیادبی و گستاخی به ساحت انسانها مخالف است.
راهکارهای قرآن در برخورد با مسخرهکنندگان
ازجمله راهکارهایی که قرآن برای برخورد با مسخرهکنندگان و استهزاکنندگان ارائه داده است میتوان به موعظه و نصیحت، ترک همنشینى و دورى از مسخرهکنندگان، ترک دوستى با مسخرهکنندگان، صبر و همچنین یاد خداوند اشاره کرد.بنابراین میتوان این راهکارها را به ترتیب استفاده کرد تا اثر استهزای مسخرهکنندگان خنثی شود. ابتدا با تذکر و موعظه، بعد با فاصله گرفتن و یا قطع رابطه و در نهایت با صبر و بردباری در برابر سخنان و رفتارهای تمسخرکنندگان میتوان رفتاری متناسب با اخلاق قرآنی در برابر مسخرهکنندگان ارائه کرد.
البته باید توجه داشت این ناهنجاری اجتماعی پیامدهای ناگواری ازجمله ایجاد تفرقه و جدایی بین افراد و گروهها را به همراه دارد، بنابراین کسانیکه خود را به آداب انسانی ملزم میدانند و در تلاش برای آراسته شدن به فرهنگ و اخلاق علوی هستند و کرامت انسانی و آبروی مسلمان را کرامت خود و آبروی خود میشمارند، زیبنده است که در سراسر زندگی خویش از نهجالبلاغه درس معرفت بگیرند و آنرا سرمشق رفتار و گفتار خود در مواجهه با مردم قرار داده و در خشکاندن ریشههای این آسیب خلاف ادب، اخلاق و انسانیت تلاش نمایند.
انتهای پیام
