نگاهی به سیر تاریخی معماری مسجد در اسلام و ایران

عباسعلی تفضلی در گفت‌وگو با خبرنگار ایکنا از خراسان رضوی، در خصوص معماری مساجد اظهار کرد: هنگامی که مسلمانان ایران را فتح کردند، با یک معماری بسیار زیبا آشنا شدند که تا به حال ندیده بودند. در زمان حضرت محمد(ص) خانمی گفته بود «وقتی من به شام سفر کردم، کشیش‌ها و یا روحانیان مسیحی یکی دو پله بالا می‌روند و بعد سخنرانی می‌کنند». در واقع این همان منبر بود که مسلمانان هم آن را آموخته و بعد از آن، منبر چند پله‌ای شد.

این استاد پیشکسوت تاریخ و تمدن اسلامی تصریح کرد: من کتابی به نام « چشمه‌های هنر معماری اسلامی» در دست چاپ دارم که در آن ذکر شده ایوان از چه زمانی سابقه دارد. زمانی پارت‌ها از شرق به طرف بین النهرین و ایران مهاجرت کردند، با نیزارهای بسیار بلند و قوی مواجه شدند و این‌ها را به صورت دایره کنار هم چیدند که تبدیل به گنبد شد و همین را به صورت افقی از دو طرف وارد زمین کردند و سرهای این‌ها را به هم متصل کردند که نهایتا گنبد و ایوان شکل گرفت.

گرایش مسلمانان به احداث مساجد با معماری محلی
وی عنوان کرد: هنگامی که مسلمانان وارد ایران شدند، چاره‌ای نداشتند جز اینکه اگر مسجدی می‌ساختند برگرفته از معماری محلی باشد که این معماری محلی ایران شامل گنبد، ایوان و ستون‌های کوتاه و قطور بود و اگر شبستانی هم برای مراسم‌های خود می‌ساختند، برای این بود که سرپناهی باشد. البته تا یکی دو قرن، مسلمانان معابد موجود را به مسجد تبدیل کردند و اگر مجسمه‌ای وجود داشت، آن را برمی‌داشتند. همچنین قربانگاه را به محراب تبدیل و یک نشانی در دیواره محراب قرار می‌دادند که خود نمونه‌ای برای مساجد اسلامی شد.

تفضلی خاطرنشان کرد: به تدریج امکانات لازم در زمانی که افراد مقیم شدند، فراهم شد و مسلمین از نظر مالی هم بی‌نیاز شدند و شروع به ساختن مساجد کردند و از معماران ایرانی بسیار بهره بردند. اگر هم از الگوهای دیگری استفاده می شد، باز هم اصل و اساس آن ایرانی بود.

وی اضافه کرد: مسلمانان ابتدا مساجدی به صورت چهار طاقی داشتند؛ یک چهار ضلعی که گنبدی هم در وسط آن قرار داشت و برگرفته از آتشکده‌های ساسانی بود. این را پارت‌ها در بین النهرین ساخته بودند. به همین ترتیب مساجد یک ایوانی شد.

این پژوهشگر تاریخ معماری اظهار کرد: از زمان خواجه نظام الملک طوسی که مدارس نظامیه را تاسیس کرد، الگوی چهار ایوانی به تدریج در مساجد شیوع پیدا کرد. نمونه بارز معماری چهار ایوانی در مسجد گوهرشاد موجود است. همچنین نمونه‌های دیگری مانند مسجد جامع اصفهان و دامغان وجود دارد که علاوه بر این ها دارای بُستان، حیاط و رواق‌ است.

وی گفت: در ابتدا مناره با مسجد غربیه بود چراکه حضرت محمد(ص) در زمان خود آن را نساخته بودند و برای اولین بار که به بلال فرمودند اذان بگو، متوجه شدند که بنای مسجد جایگاه بلندی ندارد. در کوچه مقابل که خانه‌ای بود، بلال روی پشت با آن شروع به اذان گفتن کرد.

این استاد پیشکسوت تاریخ و تمدن اسلامی افزود: در نهایت مناره در یکی دو قرن اول، بیرون از حیاط مسجد ساخته می شد. برخی مناره را به این دلیل که پیامبر(ص) آن را نساخته بود، بد می دانستند اما بعد از 40 الی 50 سال در ساوه مسجدی ساخته شد که ایوان را به دیوار خارجی متصل می کرد.

وی عنوان کرد: بعدها در زمان آل بویه مسجدی ساخته شد که مناره آن روی سَردَرِ ورودی نصب و در آن‌جا قرار می گرفت. از ابتدا مناره به صورت تک بود که تا اواخر دوران مغول زوج شد. گاهی در مسجد سپهسالار که البته مدرسه هم نامیده می‌شود، هفت الی هشت مناره به چشم می‌خورد و گفته می‌شود که این مناره ها برای گذاشتن چراغ در است تا راهنمایی برای مسافرانی که از راه دور می‎آیند، باشد.

تفضلی خاطرنشان کرد: بعد از دوره قاجار، افراد سبک اروپایی را وارد معماری کردند و عناصری که برای مسجد لازم بود رعایت نشد. به عنوان نمونه اگر مسجد شبستان نداشت، برای کسی مهم نبود. در این سبک محوطه‌ای ساخته می شد و بالای آن گنبدی قرار می گرفت که آن را مسجد می دانستند.

وی بیان کرد: امیدواریم در ساخت مسجد معماری اصیل ایرانی رعایت شود چراکه کار بسیار فاخری است و سنت‌های قدیمی خودمان را که بسیار جالب و خوب است را نباید فراموش نکنیم. افراد به این امر توجه کنند که برای ساخت مسجد باید به همه جنبه‌های مذهبی، سنتی، محلی و اسلامی دقت شود.

انتهای پیام