حاکمیت تفکر انتقادی؛ راهکار حل معضلات اجتماعی

مجید صادقی، عضو هیئت علمی گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه اصفهان در گفت‌وگو با ایکنا از اصفهان، با بیان اینکه تفکر انتقادی یکی از مهارت‌های مهم زندگی است که متفکران و فیلسوفان آن را مطرح می‌کنند، اظهار کرد: چند مهارت برای زندگی امروز مطرح است که یکی از آنها، خودآگاهی نام دارد و در آن، انسان به شناخت خویش می‌پردازد. همچنین ارتباط مؤثر با دیگران، تصمیم‌گیری و حل مسئله، مدیریت هیجانات و در نهایت، تفکر انتقادی یا تفکر نقاد، از دیگر مهارت‌هایی است که برای زندگی امروزی توصیه می‌شود.

وی افزود: یکی از ویژگی‌های انسان که وجه تمایز او از سایر موجودات را تشکیل می‌دهد، فکر کردن است و تفکر انتقادی نوعی فکر کردن و اندیشیدن و در واقع نوعی اندیشه کردن درباره اندیشه محسوب می‌شود. تفکر انتقادی به معنای انتقاد و عیب‌جویی نیست، بلکه نوعی اندیشیدن مستقل است.

عضو هیئت علمی گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه اصفهان بیان کرد: زمانی که با محیط پیرامون خود مواجه می‌شویم، داده‌های فراوانی وارد ذهن ما می‌شود که می توانیم به دو صورت با آنها برخورد کنیم. در حالت اول، داده‌ها را بدون تحلیل، تشخیص، دسته‌بندی و استدلال دریافت کرده و احیاناً می‌پذیریم. در حالت دوم، با داده‌ها به صورت تحلیلی و کالبدشکافانه برخورد کرده و سره را از ناسره تشخیص می‌دهیم.

صادقی با اشاره به اینکه جان دیویی، فیلسوف پراگماتیست آمریکایی به عنوان پدر تفکر انتقادی جدید مطرح است، گفت: از نظر وی، تفکر انتقادی نوعی تفکر عمیق، فعال و تأملی محسوب می‌شود و در مقابل تفکر منفعل قرار دارد، ضمن اینکه از زمان سقراط، افلاطون و ارسطو مطرح بوده است و جان دیویی، پدر تفکر انتقادی جدید به حساب می‌آید.

وی خاطرنشان کرد: ما باید با هر باور یا شکلی از دانستن و دانش که وارد ذهنمان می‌شود، برخوردی درست و صحیح داشته باشیم؛ یعنی آنها را به درستی بازشناسی کرده و درباره آن‌ها سوال طرح کنیم، تجزیه و تحلیل انجام دهیم، روش سنجش آنها را بدانیم، راه به دست آوردن و جستجوی اطلاعات را بیابیم، رابطه منطقی میان اجزا برقرار کنیم و راهزن‌های تفکر و مغالطه‌ها را بشناسیم تا در دامشان نیفتیم؛ این موارد از شاخصه‌های تفکر انتقادی است.

تفکر انتقادی؛ راه دستیابی به دانش‌های جدید
این استاد دانشگاه افزود: اگر کسی بر اساس موارد فوق به تفکر انتقادی بپردازد، خیلی خوب و عالی می‌تواند از داده‌ها و یافته‌ها استفاده کند. اگر چیز‌هایی را که وارد ذهنمان می‌شود، دسته‌بندی کرده، جنبه‌های گوناگون آن را بررسی و سؤال طرح کنیم و در نهایت درباره آن به استدلال بپردازیم، می‌توانیم آن داده‌ها را به دانشی جدید تبدیل کنیم، آن وقت است که با دیگران برخورد خوب و منصفانه و محترمانه خواهیم داشت و با انتقال دانش خود به عموم مردم، تفکر انتقادی را هم ترویج می‌دهیم.

وی تصریح کرد: ذهن بعضی از افراد شبیه خانه مورچه‌هایی است که وقتی آن را خراب کنید، انواع و اقسام مطالب در آن پیدا می‌شود که هیچ رابطه منطقی بین آنها نمی‌یابید، برخی نیز همچون زنبور عسل شهدهای گوناگون را دریافت و تبدیل به دانش جدید می‌کنند. بنابراین اگر ذهن صاحب تفکر انتقادی بشود، آثار و برکات زیادی به همراه دارد و حتی می‌تواند آینده‌نگری کند. با داشتن تفکر انتقادی، وقتی معضلی در جامعه به وجود می‌آید، به آسانی می‌توان راه‌حل مناسب آن را یافت و موضع‌گیری صحیح، تحلیل درست و آینده‌نگری کرد.  

وی با تأکید بر اینکه مهم‌ترین عنصر تفکر انتقادی آزاد‌اندیشی است، گفت: انسان باید بتواند خودش را از قید و بند‌ها رها کند. بت‌های مختلفی در درون ما قرار دارد که اجازه درست و مستقل فکر کردن را نمی‌دهد؛ لذا سوال تفکر انتقادی راجع به چرایی است. زمانی که داده‌ای وارد ذهن ما می‌شود، ابتدا برایش علامت سؤال بگذاریم و درباره آن مطالعاتی انجام دهیم. این روش به دوری از پراکنده‌کاری و پراکنده فکری کمک کرده و ما را صاحب تفکر انتقادی می‌سازد.

نقادی و خلاقیت؛ شاخصه اصلی تفکر انتقادی
عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان اضافه کرد: عوامل و مواردی هستند که وارد ذهن ما شده و تمرکز ما را از بین می‌برند که نوعی آفت به شمار می‌آید. متأسفانه امروزه اقیانوسی از اطلاعات وارد ذهن ما می‌شود، ولی عمق آن به اندازه یک میلی‌متر بیشتر نیست و این بدترین آفت برای تفکر انتقادی به حساب می‌آید. شاخصه اصلی تفکر انتقادی؛ عمیق، نقاد و خلاق بودن است.

وی با اشاره به اینکه قرآن و روایات نیز ما را به تفکر انتقادی توصیه می‌کنند، افزود: در آیه 18 سوره زمر آمده است: «الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَه أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَأُولئِكَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ؛ ﺁﻧﺎﻥ ﻛﻪ ﺳﺨﻦ ﺭﺍ ﻣﻰ‌ﺷﻨﻮﻧﺪ ﻭ ﺍﺯ ﺑﻬﺘﺮﻳﻨﺶ ﭘﻴﺮﻭﻯ ﻣﻰ‌ﻛﻨﻨﺪ، ﻛﺴﺎﻧﻰ هستند ﻛﻪ ﺧﺪﺍ ﻫﺪﺍﻳﺘ‌‌ﺸﺎﻥ ﻛﺮﺩﻩ ﻭ ﺍﻳﻨﺎﻥ ﻫﻤﺎﻥ ﺧﺮﺩﻣﻨﺪﺍﻧﻨﺪ». این آیه کریمه، مصداق انسان‌های هدایت شده را کسانی می‌داند که در مقابل داده‌های وارد شده به ذهنشان بی‌تفاوت نیستند و سره را از ناسره تشخیص می‌دهند.

صادقی اضافه کرد: خداوند در آیه 6 سوره حجرات می‌فرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِن جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَن تُصِيبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَی مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِينَ؛ اﻯ ﺍﻫﻞ ﺍﻳﻤﺎﻥ! ﺍﮔﺮ ﻓﺎﺳﻘﻰ ﺧﺒﺮﻯ ﺑﺮﺍﻳﺘﺎﻥ ﺁﻭﺭﺩ، ﺧﺒﺮﺵ ﺭﺍ ﺑﺮﺭﺳﻰ ﻭ ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻛﻨﻴﺪ ﺗﺎ ﻣﺒﺎﺩﺍ ﺍﺯ ﺭﻭﻯ ﻧﺎﺁﮔﺎﻫﻰ، ﮔﺮﻭﻫﻰ ﺭﺍ ﺁﺳﻴﺐ ﻭ ﮔﺰﻧﺪ ﺭﺳﺎﻧﻴﺪ ﻭ ﺑﺮ ﻛﺮﺩﻩ ﺧﻮﺩ ﭘﺸﻴﻤﺎﻥ ﺷﻮﻳﺪ».

وی تصریح کرد: اگر واقعاً می‌خواهیم از تفکر فعال استفاده کنیم، باید در درون خودمان به تأمل بپردازیم. برخی از تعلقات سد راه روح و اندیشه ما می‌شود، مانند تعصب، مطلق‌اندیشی، یکسونگری، هوی و هوس، نفرت شدید، علاقه شدید، سهل‌انگاری و زودباوری که همه این‌ها به آدمی اجازه درست اندیشیدن را نسبت به دانسته‌ها و باورهای وی نمی‌دهد. تفکر انتقادی برکات و آثار زیادی به همراه دارد و انسان را پویا و فعال و نقاد بار می‌آورد و ضمن فربه‌گی روح و اندیشه انسان، آستانه تحمل و سماحت اجتماعی را بالا می برد.   
انتهای پیام